Banking Khabar
ट्रेन्डिङ: वित्तीय अपराध जेन्जी पुस्ता अन्तर्राष्ट्रिय बैंकिङ भारतीय बैंकिङ हाइलाइट राष्ट्र बंक बैंक-वित्त इन्स्योरेन्स
Banner News

बैंकको खराब कर्जा बढ्दा निक्षेपकर्ताको रकम कति सुरक्षित ?

२०८३ मंसिर ६ गते

बैंकिङ खबर /  बैंक तथा वित्तीय संस्थामा खराब कर्जाको अनुपात बढ्दै जाँदा त्यसको प्रभाव बैंकको नाफा, पुँजीकोष, कर्जा प्रवाह र समग्र वित्तीय स्थायित्वमा देखिन थालेको छ । बैंकले प्रवाह गरेको कर्जा समयमै असुल हुन नसक्नु बैंकको सम्पत्तिको गुणस्तर कमजोर हुँदै गएको संकेत हो । यस्तो अवस्थामा बैंकमा बचत तथा मुद्दती निक्षेप राखेका सर्वसाधारणमा आफ्नो रकमको सुरक्षाबारे चासो बढ्नु स्वाभाविक छ । तर बैंकको खराब कर्जा बढ्दैमा निक्षेपकर्ताको रकम तत्काल जोखिममा पर्छ भन्ने हुँदैन । त्यसको वास्तविक प्रभाव बैंकको पुँजीको अवस्था, तरलता, कर्जा नोक्सानी व्यवस्थापन र नियामकीय निगरानीमा निर्भर हुन्छ ।

नेपाल राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो तीन महिनाको आर्थिक तथा वित्तीय स्थितिसम्बन्धी प्रतिवेदनअनुसार २०८३ असोज मसान्तमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाको निष्क्रिय कर्जा अनुपात ५.८२ प्रतिशत पुगेको छ । अघिल्लो आर्थिक वर्षको तुलनामा बैंकिङ प्रणालीमा निष्क्रिय कर्जाको दबाब कायम रहेको यसले देखाउँछ । सोही अवधिमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाको कुल तरल सम्पत्ति तथा निक्षेप अनुपात ३७.०१ प्रतिशत र जोखिम भारित सम्पत्तिसँगको कुल पुँजीकोष अनुपात १२.३१ प्रतिशत रहेको राष्ट्र बैंकको तथ्यांक छ ।

वाणिज्य बैंकहरूको पहिलो त्रैमासिक वित्तीय विवरणलाई आधार मान्दा पनि खराब कर्जाको अवस्था उल्लेखनीय देखिन्छ । चालु आर्थिक वर्षको पहिलो त्रैमासमा २० वाणिज्य बैंकको औसत निष्क्रिय कर्जा अनुपात ५.६४ प्रतिशत पुगेको छ । गत आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा यस्तो अनुपात ४.८६ प्रतिशत थियो । यसरी एक वर्षको अवधिमा वाणिज्य बैंकहरूको औसत खराब कर्जा अनुपात ०.७८ प्रतिशत बिन्दुले बढेको देखिन्छ । बैंकहरूको नाफा बढेको विवरण सार्वजनिक भइरहँदा पनि कर्जाको गुणस्तरमा देखिएको यो दबाबलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन ।

खराब कर्जा भन्नाले बैंकले प्रवाह गरेको कर्जा निर्धारित समयभित्र असुल हुन नसकी नियामकीय व्यवस्थाअनुसार निष्क्रिय वर्गमा वर्गीकरण भएको कर्जालाई बुझिन्छ । सामान्यतया कर्जाको साँवा वा ब्याज तीन महिनाभन्दा बढी समयसम्म भुक्तानी नभएमा त्यस्तो कर्जा निष्क्रिय कर्जाको वर्गमा पर्न सक्छ । कर्जा असुलीमा समस्या आउनुका पछाडि ऋणीको आम्दानी घट्नु, व्यवसायमा मन्दी आउनु, रोजगारी तथा नगद प्रवाह प्रभावित हुनु, धितोको मूल्य घट्नु वा कर्जा लिँदा गरिएको जोखिम मूल्यांकन कमजोर हुनुजस्ता कारण हुन सक्छन् ।

खराब कर्जा बढ्दा बैंकको नाफामा दबाब

बैंकले निक्षेपकर्ताबाट संकलन गरेको रकमको ठूलो हिस्सा कर्जाका रूपमा लगानी गर्छ । कर्जाबाट प्राप्त ब्याज बैंकको आम्दानीको प्रमुख स्रोत हो । तर ऋणीले साँवा तथा ब्याज समयमा नतिरेमा बैंकको अपेक्षित आम्दानी प्रभावित हुन्छ । कर्जा असुलीमा समस्या बढ्दै जाँदा बैंकले सम्भावित नोक्सानीका लागि थप रकम छुट्याउनुपर्ने हुन्छ । यसलाई कर्जा नोक्सानी व्यवस्था अर्थात् प्रोभिजनिङ भनिन्छ ।

बैंकले कर्जा नउठ्ने जोखिमअनुसार आफ्नो आम्दानीबाट रकम छुट्याउनुपर्ने भएकाले यस्तो व्यवस्थाले बैंकको खुद नाफा र वितरणयोग्य मुनाफामा असर पार्न सक्छ । खराब कर्जा लामो समयसम्म असुल हुन नसकेमा बैंकको सम्पत्तिको गुणस्तर कमजोर हुँदै जान्छ । कर्जा असुलीका लागि कानुनी प्रक्रिया, धितो लिलामी तथा अन्य व्यवस्थापनमा समेत बैंकको समय र खर्च बढ्न सक्छ ।

यस्तो अवस्था निरन्तर रहेमा बैंकको पुँजीमा पनि दबाब पर्न सक्छ । बैंकले सम्भावित कर्जा नोक्सानीका लागि रकम छुट्याउँदा नाफा घट्ने र नोक्सानी बढ्दै जाँदा पुँजीकोष कमजोर हुने जोखिम रहन्छ । पुँजीकोषमा दबाब परेमा बैंकको थप कर्जा लगानी गर्ने क्षमता सीमित हुन सक्छ । त्यसैले खराब कर्जा बढ्नु केवल बैंकको नाफा घट्ने विषय मात्र नभई बैंकको भविष्यको व्यावसायिक क्षमता र वित्तीय स्थायित्वसँग समेत जोडिएको हुन्छ ।

कर्जा प्रवाहमा कडाइ, व्यवसायीलाई असर

खराब कर्जा बढेपछि बैंकहरूले नयाँ कर्जा प्रवाहमा थप सावधानी अपनाउन सक्छन् । ऋणीको आम्दानीको स्रोत, व्यवसायको नगद प्रवाह, ऋण तिर्न सक्ने क्षमता, धितोको मूल्य र विगतको कर्जा भुक्तानी इतिहासलाई बैंकले अझ कडाइका साथ मूल्यांकन गर्न सक्छन् । जोखिम बढी देखिएका क्षेत्र वा व्यवसायमा कर्जा लगानी घटाउने अथवा थप सुरक्षण माग्ने निर्णय पनि हुन सक्छ ।

यसको असर नयाँ व्यवसाय सुरु गर्न चाहने उद्यमी, विस्तारका लागि कर्जा खोजिरहेका व्यवसायी तथा घरजग्गा, सवारीसाधन वा अन्य प्रयोजनका लागि ऋण लिन चाहने सर्वसाधारणमा पर्न सक्छ । बैंकले कर्जा स्वीकृतिमा सावधानी अपनाउँदा कर्जा प्राप्त गर्ने प्रक्रिया लामो हुन सक्छ भने केही ऋणीले अपेक्षा गरेअनुसारको रकम नपाउन पनि सक्छन् ।

कर्जा प्रवाहमा कडाइ हुँदा अर्थतन्त्रमा लगानी र व्यावसायिक गतिविधि प्रभावित हुने सम्भावना पनि रहन्छ । विशेषगरी साना तथा मझौला व्यवसाय, उत्पादनमूलक उद्योग र रोजगारी सिर्जना गर्ने क्षेत्रमा कर्जा उपलब्धता कमजोर भएमा आर्थिक गतिविधिको विस्तारमा असर पर्न सक्छ । यद्यपि कर्जा प्रवाहमा आउने परिवर्तनलाई खराब कर्जाले मात्र निर्धारण गर्दैन । बैंकको तरलता, पुँजीकोष, कर्जाको माग, ब्याजदर र समग्र आर्थिक अवस्थाले पनि यसमा भूमिका खेल्छन् ।

निक्षेपको ब्याजदरमा कस्तो प्रभाव पर्न सक्छ ?

खराब कर्जा बढ्दा बैंकको नाफा र आम्दानीमा दबाब पर्ने भएकाले निक्षेप तथा कर्जाको ब्याजदरमा पनि अप्रत्यक्ष प्रभाव पर्न सक्छ । तर खराब कर्जा बढेकै कारण बैंकले निक्षेपको ब्याजदर घटाउन वा बढाउनैपर्छ भन्ने हुँदैन । बैंकको ब्याजदर निर्धारणमा बजारमा उपलब्ध तरलता, निक्षेप संकलनको अवस्था, कर्जाको माग, सञ्चालन लागत र नेपाल राष्ट्र बैंकको मौद्रिक नीतिलगायतका पक्षले प्रभाव पार्छन् ।

बैंकमा पर्याप्त निक्षेप भए पनि कर्जा लगानीको माग कमजोर छ भने निक्षेपको ब्याजदरमा दबाब पर्न सक्छ । अर्कोतर्फ बैंकलाई निक्षेप संकलन आवश्यक परेको अवस्थामा ब्याजदर बढाउनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ । खराब कर्जा बढेपछि बैंकको जोखिम र लागत व्यवस्थापनमा चुनौती थपिने भए पनि त्यसको प्रत्यक्ष असर निक्षेपको ब्याजदरमा कति पर्छ भन्ने कुरा बैंकको समग्र वित्तीय अवस्थाले निर्धारण गर्छ ।

खराब कर्जा बढ्दैमा निक्षेप असुरक्षित हुन्छ ?

निक्षेपकर्ताको मुख्य चासो आफ्नो रकम आवश्यक परेको समयमा फिर्ता पाउन सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने हो । बैंकमा खराब कर्जा बढ्नु र बैंकले निक्षेप फिर्ता गर्न नसक्ने अवस्था आउनु एउटै कुरा होइन । बैंकले कर्जा प्रवाह गर्दा निक्षेपको सबै रकम ऋणीलाई उपलब्ध गराउने गर्दैन । बैंकसँग नगद तथा बैंक मौज्दात, सरकारी सुरक्षणपत्रमा गरिएको लगानी र अन्य तरल सम्पत्ति पनि हुन्छन् । त्यसैले खराब कर्जाको अनुपात बढे पनि बैंकसँग पर्याप्त तरल सम्पत्ति र बलियो पुँजीकोष छ भने निक्षेपकर्तालाई भुक्तानी दिने क्षमता कायम रहन सक्छ ।

तर खराब कर्जा निरन्तर बढ्दै जाँदा त्यसबाट हुने नोक्सानीले बैंकको पुँजीमा दबाब सिर्जना गर्न सक्छ । कर्जा असुली कमजोर हुनु, तरल सम्पत्ति घट्नु, निक्षेपकर्ताको विश्वास कमजोर हुनु र एकैपटक ठूलो परिमाणमा रकम झिक्ने अवस्था आउनुजस्ता समस्या एकसाथ देखिएमा बैंकको वित्तीय अवस्था थप चुनौतीपूर्ण बन्न सक्छ । यस्तो अवस्थामा निक्षेप भुक्तानीको क्षमता प्रभावित हुने जोखिम पनि बढ्न सक्छ ।

त्यसैले बैंकको अवस्था मूल्यांकन गर्दा खराब कर्जा अनुपातलाई मात्र हेरेर निष्कर्ष निकाल्नु उपयुक्त हुँदैन । बैंकको पुँजीकोष अनुपात, तरलता अवस्था, कर्जा नोक्सानी व्यवस्था, निक्षेपको संरचना, नाफा तथा व्यवस्थापनको गुणस्तरलाई पनि सँगै हेर्नुपर्छ । राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको असोज मसान्तको तथ्यांकमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाको कुल पुँजीकोष अनुपात १२.३१ प्रतिशत र कुल तरल सम्पत्ति तथा निक्षेप अनुपात ३७.०१ प्रतिशत रहेको देखिन्छ । यी सूचकले समग्र प्रणालीको अवस्था बुझ्न सहयोग गरे पनि प्रत्येक बैंकको वित्तीय स्वास्थ्य समान हुन्छ भन्ने अर्थ लाग्दैन ।

निक्षेप सुरक्षणको व्यवस्था कस्तो छ ?

नेपालमा निक्षेपकर्ताको रकम सुरक्षण गर्न निक्षेप तथा कर्जा सुरक्षण कोषले निक्षेप सुरक्षण कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ । कोषका अनुसार नेपाल राष्ट्र बैंकबाट इजाजतप्राप्त सदस्य बैंक तथा वित्तीय संस्थामा प्राकृतिक व्यक्तिले राखेको निक्षेपमध्ये प्रतिव्यक्ति प्रतिसंस्था पाँच लाख रुपैयाँसम्म सुरक्षण गरिएको छ । बैंक वा वित्तीय संस्था खारेजीमा गएको अवस्थामा सम्बन्धित लिक्विडेटरले क्षतिपूर्ति पाउने निक्षेपकर्ताको विवरण तयार गरी कोषमा पठाउने व्यवस्था छ । सोही विवरणका आधारमा कोषले सम्बन्धित निक्षेपकर्तालाई क्षतिपूर्ति भुक्तानी गर्छ ।

यस व्यवस्थाले बैंक तथा वित्तीय संस्थामा निक्षेप राख्ने सर्वसाधारणलाई निश्चित सीमासम्म सुरक्षा प्रदान गर्छ । तर पाँच लाख रुपैयाँभन्दा बढीको निक्षेप पनि स्वतः पूर्ण रूपमा सुरक्षण भएको मान्न मिल्दैन । त्यसैले ठूलो रकम निक्षेप राख्ने व्यक्तिले निक्षेप सुरक्षणको सीमा र आफ्नो निक्षेप रहेको संस्थाको सदस्यता अवस्थाबारे जानकारी लिनु आवश्यक हुन्छ ।

निक्षेप सुरक्षण व्यवस्था हुनुको उद्देश्य बैंकिङ प्रणालीप्रति सर्वसाधारणको विश्वास कायम राख्नु पनि हो । बैंकिङ प्रणालीमा संकट वा कुनै संस्थाको वित्तीय अवस्था कमजोर भएको अवस्थामा निक्षेपकर्ताको विश्वास कायम रहनु वित्तीय स्थायित्वका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ । तर निक्षेप सुरक्षण कोषले बैंकको खराब कर्जा बढ्नेबित्तिकै निक्षेपकर्तालाई तत्काल रकम भुक्तानी गर्ने होइन । क्षतिपूर्ति भुक्तानीको प्रक्रिया सम्बन्धित बैंक वा वित्तीय संस्था खारेजीमा जाने अवस्थासँग जोडिएको हुन्छ ।

बैंकको जोखिम व्यवस्थापन नै निक्षेपकर्ताको विश्वासको आधार

खराब कर्जा बढ्नु बैंकको सम्पत्तिको गुणस्तरमा आएको कमजोरीको संकेत हो । यसले बैंकको नाफा, पुँजीकोष, कर्जा विस्तार र वित्तीय प्रणालीको स्थायित्वमा असर पार्न सक्छ । तर यसको अर्थ बैंकमा राखिएको निक्षेप तत्काल असुरक्षित भएको भन्ने होइन । बैंकसँग पर्याप्त पुँजी, तरल सम्पत्ति र प्रभावकारी जोखिम व्यवस्थापन छ भने खराब कर्जाको दबाबलाई व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ ।

त्यसका लागि बैंकहरूले कर्जा प्रवाह गर्नुअघि ऋणीको वास्तविक भुक्तानी क्षमता मूल्यांकन गर्ने, कर्जाको नियमित अनुगमन गर्ने, समस्याग्रस्त कर्जा समयमै पहिचान गर्ने र असुली प्रक्रियालाई प्रभावकारी बनाउने काम गर्नुपर्छ । त्यस्तै, नियामक निकायले पुँजीकोष, तरलता, कर्जा वर्गीकरण तथा कर्जा नोक्सानी व्यवस्थासम्बन्धी मापदण्डको प्रभावकारी अनुगमन गर्नु आवश्यक हुन्छ ।

निक्षेपकर्ताले पनि ब्याजदरलाई मात्र आधार बनाएर बैंक छनोट गर्नुको सट्टा सम्बन्धित बैंकको वित्तीय विवरण, खराब कर्जा अनुपात, पुँजीकोष र तरलता अवस्थाबारे जानकारी लिनु उपयुक्त हुन्छ । विशेषगरी ठूलो रकम निक्षेप राख्दा निक्षेप सुरक्षणको सीमा र लागू हुने व्यवस्थाबारे स्पष्ट हुनुपर्छ ।

समग्रमा खराब कर्जा बढ्नु बैंकको आन्तरिक वित्तीय अवस्थाको विषय मात्र होइन, निक्षेपकर्ताको विश्वास र समग्र अर्थतन्त्रसँग जोडिएको विषय हो । बैंकको कर्जा असुली क्षमता कमजोर हुँदा त्यसको असर नाफा र पुँजीमा देखिन सक्छ भने दीर्घकालीन रूपमा कर्जा प्रवाह तथा वित्तीय स्थायित्वमा समेत दबाब पर्न सक्छ । त्यसैले बैंकिङ प्रणालीमा निक्षेपकर्ताको विश्वास कायम राख्न खराब कर्जा नियन्त्रण, जिम्मेवार कर्जा प्रवाह, पर्याप्त पुँजी तथा तरलता र प्रभावकारी नियामकीय निगरानी अपरिहार्य देखिन्छ ।

Ad