बैंकिङ खबर / विश्वमा वित्तीय प्रविधि (फिनटेक) को विकास अब मोबाइलबाट पैसा पठाउने वा क्यूआर कोड स्क्यान गरेर भुक्तानी गर्ने सुविधामा मात्र सीमित छैन । बैंकिङ सेवा, कर्जा प्रवाह, बीमा, लगानी, बचत, अन्तरदेशीय भुक्तानी र वित्तीय पहुँचको स्वरूप नै प्रविधिले बदलिरहेको छ । कुनै समय बैंकको शाखा पुगेर गर्नुपर्ने काम अहिले मोबाइलबाटै सम्भव भएको छ भने कतिपय देशमा बैंक खाता नै नभएका नागरिकले मोबाइल मनीमार्फत औपचारिक वित्तीय प्रणालीमा प्रवेश पाएका छन् ।
फिनटेकको यो विस्तारले विश्वको वित्तीय प्रणालीमा नयाँ प्रतिस्पर्धा सिर्जना गरेको छ । अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (आईएमएफ) को अक्टोबर २०२६ मा सार्वजनिक वित्तीय पहुँच सर्वेक्षणअनुसार सन् २०२१ देखि २०२५ सम्म उदीयमान अर्थतन्त्रमा प्रतिवयस्क मोबाइल मनी, मोबाइल बैंकिङ र इन्टरनेट बैंकिङ कारोबार दोब्बरभन्दा बढी बढेको छ । न्यून आय भएका देशमा यस्तो कारोबार तीन गुणाभन्दा बढीले विस्तार भएको छ । अझ सन् २०२५ मा न्यून आय भएका देशमा प्रतिवयस्क डिजिटल कारोबार विकसित अर्थतन्त्रको औसतभन्दा माथि पुगेको छ । यसले फिनटेकको विकासका लागि उच्च आय र विकसित बैंकिङ संरचना मात्रै निर्णायक हुँदैनन् भन्ने देखाउँछ ।
विश्वका विभिन्न देशले आफ्ना आवश्यकता र वित्तीय संरचनाअनुसार फरक–फरक प्रविधि अपनाएका छन् । भारतले युनिफाइड पेमेन्ट्स इन्टरफेस (यूपीआई) मार्फत तत्काल डिजिटल भुक्तानीलाई आम नागरिकको दैनिक जीवनसँग जोडेको छ । आर्थिक वर्ष २०२५/२६ मा भारतको यूपीआईबाट २४ हजार १६१ करोडभन्दा बढी कारोबार भएको भारतीय सरकारी तथ्यांकले देखाउँछ । भारतको डिजिटल भुक्तानी प्रणालीमा यूपीआईको हिस्सा ८५ प्रतिशत पुगेको छ । बैंक खाता, मोबाइल नम्बर र क्यूआर प्रणालीलाई एउटै भुक्तानी संरचनामा जोड्नु यसको प्रमुख विशेषता हो ।
ब्राजिलले पनि तत्काल भुक्तानी प्रणाली ‘पिक्स’ मार्फत डिजिटल वित्तीय सेवामा उल्लेखनीय विस्तार गरेको छ । ब्राजिलको केन्द्रीय बैंकका अनुसार सन् २०२६ को सेप्टेम्बरमा मात्रै पिक्स प्रयोग गर्ने व्यक्तिगत प्रयोगकर्ता १५ करोड नाघेका छन् । सोही महिनामा यस प्रणालीबाट ७ अर्ब ८० करोडभन्दा बढी कारोबार भएको छ । पिक्सले बैंक तथा वित्तीय संस्थाबीच तत्काल रकम स्थानान्तरणलाई सहज बनाउँदै व्यक्ति, व्यवसाय र सरकारी सेवासमेतलाई एउटै डिजिटल भुक्तानी संरचनामा जोडेको छ ।
अफ्रिकी मुलुक केन्याको अनुभव अझ फरक छ । त्यहाँ मोबाइल मनीले बैंक शाखाको पहुँच कमजोर भएका क्षेत्रमा समेत वित्तीय सेवा विस्तार गर्न सहयोग गरेको छ । केन्द्रीय बैंक अफ केन्याका अनुसार सन् २०२६ अगस्टसम्म मोबाइल मनीका दर्ता भएका खाता ९ करोड ५३ लाखभन्दा बढी पुगेका छन् । त्यहाँ ५ लाख ६३ हजारभन्दा बढी सक्रिय एजेन्टमार्फत नागरिकले नगद जम्मा, झिक्ने र रकम स्थानान्तरण गर्न सक्ने व्यवस्था छ । मोबाइल फोनलाई नै वित्तीय सेवाको माध्यम बनाएको केन्याको अभ्यासले बैंकिङ पहुँच विस्तारमा प्रविधिको भूमिका कति महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ भन्ने देखाउँछ ।
यी उदाहरणले फिनटेकको सफलता एउटै प्रविधि वा एपको लोकप्रियताले मात्र निर्धारण हुँदैन भन्ने स्पष्ट पार्छ । भारतले तत्काल भुक्तानीको साझा संरचना निर्माण गर्यो, ब्राजिलले सरल र व्यापक पहुँच भएको भुक्तानी प्रणाली विकास गर्यो भने केन्याले मोबाइल मनी र एजेन्ट सञ्जालमार्फत बैंकिङ पहुँचबाहिर रहेका नागरिकलाई वित्तीय प्रणालीसँग जोड्यो । यी देशको साझा विशेषता भनेको प्रविधिलाई नागरिकको वास्तविक वित्तीय आवश्यकतासँग जोड्नु हो ।
नेपालमा डिजिटल कारोबार बढ्यो, तर दायरा कति फराकिलो ?
नेपालमा पनि पछिल्ला वर्षमा डिजिटल भुक्तानीको प्रयोग उल्लेख्य रूपमा विस्तार भएको छ । मोबाइल बैंकिङ, डिजिटल वालेट, क्यूआर भुक्तानी, कनेक्ट आईपीएस, फास्टर पेमेन्ट सिस्टम र ई-कमर्स कारोबारले वित्तीय सेवाको प्रयोग गर्ने तरिका परिवर्तन गरेका छन् । नेपाल राष्ट्र बैंकको भुक्तानी प्रणालीसम्बन्धी तथ्यांकअनुसार २०८२ भदौमा मोबाइल बैंकिङमार्फत ६ करोड २५ लाखभन्दा बढी कारोबार भएका थिए । अघिल्लो वर्षको सोही महिनामा यस्तो कारोबार ४ करोड ३१ लाखभन्दा बढी थियो । त्यस्तै, क्यूआरमार्फत हुने कारोबार संख्या २०८१ भदौको २ करोड १५ लाखबाट बढेर २०८२ भदौमा ४ करोड १० लाखभन्दा बढी पुगेको थियो ।
यस अवधिमा क्यूआर भुक्तानीको मासिक कारोबार रकमसमेत ६ अर्ब १३ करोड रुपैयाँबाट बढेर १० अर्ब १२ करोड रुपैयाँभन्दा माथि पुगेको राष्ट्र बैंकको तथ्यांकले देखाउँछ । डिजिटल कारोबारमा आएको यो विस्तारले नेपालमा प्रविधिमा आधारित भुक्तानी सेवा नागरिकको दैनिक व्यवहारमा प्रवेश गरिरहेको पुष्टि गर्छ ।
तर डिजिटल भुक्तानीको विस्तारलाई समग्र फिनटेक विकासको मापदण्ड मान्न मिल्दैन । मोबाइल बैंकिङ प्रयोगकर्ता बढ्नु, वालेटमा खाता खुल्नु र क्यूआर कारोबार विस्तार हुनु सकारात्मक उपलब्धि हुन् । तर फिनटेकको वास्तविक प्रभाव त्यसले बैंकिङ पहुँचबाहिर रहेका नागरिकलाई कति जोड्यो, साना तथा मझौला व्यवसायलाई कति सहज कर्जा उपलब्ध गरायो, बचत तथा लगानीका नयाँ माध्यम कति विकास गर्यो र बीमा तथा वित्तीय जोखिम व्यवस्थापनलाई कति प्रविधिमैत्री बनायो भन्ने आधारमा पनि मूल्यांकन हुनुपर्छ ।
नेपालको डिजिटल वित्तीय विकास अझै भुक्तानी केन्द्रित देखिन्छ । डिजिटल भुक्तानीको कारोबार बढे पनि डिजिटल कर्जा, वैकल्पिक क्रेडिट स्कोरिङ, खुला बैंकिङ, वित्तीय तथ्यांकको सुरक्षित आदानप्रदान, डिजिटल बीमा, लगानी प्रविधि र सीमापार भुक्तानीमा थप विकास आवश्यक छ । प्रविधिको प्रयोग बढ्नु र वित्तीय प्रणाली नै प्रविधिमैत्री हुनु फरक कुरा हुन् । बैंकको मोबाइल एपबाट पैसा पठाउन सक्नु एउटा सुविधा हो भने ग्राहकको वित्तीय आवश्यकताअनुसार कर्जा, बचत, बीमा र लगानीका सेवा एउटै सुरक्षित डिजिटल संरचनाबाट उपलब्ध हुनु अर्को तहको विकास हो ।
प्रयोगकर्ता बढ्नु मात्रै सफलता होइन
फिनटेक विस्तारसँगै जोखिम पनि बढिरहेका छन् । डिजिटल ठगी, फिसिङ, खाताको अनधिकृत प्रयोग, व्यक्तिगत विवरण चोरी, साइबर आक्रमण र डिजिटल वित्तीय साक्षरताको अभावले प्रविधिमा आधारित सेवाप्रति विश्वास कमजोर बनाउन सक्छ । सेवा प्रयोग गर्न जान्नु र सुरक्षित रूपमा प्रयोग गर्न जान्नु फरक विषय हुन् । त्यसैले डिजिटल वित्तीय प्रणालीको विकाससँगै उपभोक्ता संरक्षण, साइबर सुरक्षा, गुनासो सुनुवाइ र वित्तीय साक्षरतामा समान प्राथमिकता आवश्यक हुन्छ ।
विश्व बैंकको ग्लोबल फिन्डेक्स २०२५ ले १४१ अर्थतन्त्रका करिब १ लाख ४८ हजार वयस्कको सर्वेक्षणमार्फत वित्तीय सेवा, डिजिटल पहुँच, मोबाइल फोन स्वामित्व र डिजिटल सुरक्षाको अवस्थालाई अध्ययन गरेको छ । यसले वित्तीय पहुँचको मूल्यांकन गर्दा खाता वा कारोबारको संख्या मात्रै पर्याप्त नहुने, सेवा कसले प्रयोग गरिरहेको छ र त्यसबाट कस्तो लाभ पाइरहेको छ भन्ने विषय पनि महत्त्वपूर्ण हुने देखाउँछ ।
नेपालका लागि अबको चुनौती डिजिटल भुक्तानीको संख्या बढाउने मात्र होइन, फिनटेकलाई समग्र वित्तीय प्रणालीको रूपान्तरणसँग जोड्नु हो । बैंक तथा वित्तीय संस्था, भुक्तानी सेवा प्रदायक, बीमा कम्पनी, पुँजी बजार र नियामक निकायबीच प्रविधिगत सहकार्य बढाउनुपर्ने देखिन्छ । नवीन वित्तीय सेवाको परीक्षण र विस्तारका लागि नियामकीय वातावरण सहज बनाउने, तथ्यांक सुरक्षाको मापदण्ड बलियो बनाउने तथा ग्रामीण र कम पहुँच भएका समुदायसम्म डिजिटल सेवा पुर्याउने काम पनि उत्तिकै आवश्यक छ ।
नेपाल राष्ट्र बैंकले भुक्तानी प्रणालीका लागि छुट्टै विभाग, नियमन तथा सुपरिवेक्षण संरचना र नियामकीय स्यान्डबक्ससम्बन्धी मार्गदर्शन अघि बढाएको छ । तर नीति र संरचना निर्माणसँगै त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन, नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन र उपभोक्ताको विश्वास कायम गर्नु मुख्य पक्ष हुनेछ ।
विश्वका देशहरूले फिनटेकलाई कारोबार गर्ने माध्यमबाट आर्थिक गतिविधि विस्तार गर्ने पूर्वाधारका रूपमा विकास गरिरहेका छन् । नेपालमा पनि डिजिटल भुक्तानीको आधार तयार भइसकेको छ । अब त्यसलाई कर्जा, बचत, बीमा, लगानी र वित्तीय समावेशीकरणसम्म विस्तार गर्न सकिए मात्रै फिनटेकको वास्तविक लाभ प्राप्त हुनेछ । अन्यथा, डिजिटल कारोबारको संख्या बढिरहँदा पनि वित्तीय प्रविधिको विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धामा नेपाल भुक्तानी सेवामै सीमित हुने जोखिम रहन्छ ।
