बैंकिङ खबर / तिहारमा लक्ष्मीपूजाको तयारीसँगै सुन तथा चाँदीका सिक्का खरिद गर्ने परम्परा छ । धनधान्यकी देवी लक्ष्मीको प्रतीकका रूपमा सुनको असर्फी र चाँदीका सिक्का पूजामा राख्ने धार्मिक मान्यताले हरेक वर्ष यो समयमा यस्ता धातुको माग बढाउने गरेको छ । तर, तिहारमा नेपाल राष्ट्र बैंकबाट सुन चाँदीका सिक्का खरिद गर्न उपभोक्ताको देखिने भीडले धार्मिक परम्परासँगै केन्द्रीय बैंकप्रतिको विश्वासलाई पनि उजागर गरेको छ ।
यस वर्ष पनि नेपाल राष्ट्र बैंकको बबरमहलस्थित टक्सार महाशाखामा सुनको असर्फी तथा चाँदीका मेडालियन खरिद गर्ने उपभोक्ताको लामो लाइन देखिएको छ । राष्ट्र बैंकले तिहारलाई लक्षित गरी कात्तिक १९ र २० गते दुई दिन सिक्का बिक्रीको व्यवस्था गरेको छ । प्रतिव्यक्ति २.५ ग्रामको एउटा सुनको असर्फी र १० ग्रामका बढीमा दुईवटा चाँदीका मेडालियन खरिद गर्न सकिने व्यवस्था गरिएको छ । लक्ष्मी र गणेश अंकित चाँदीका मेडालियनसमेत बिक्रीमा राखिएका छन्, यो दृश्यलाई केवल चाडपर्वको किनमेलका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन । धार्मिक आस्था, सुनचाँदीप्रतिको सामाजिक आकर्षण, धातुको मूल्य र राष्ट्र बैंकबाट बिक्री हुने सिक्काप्रतिको उपभोक्ताको भरोसा यससँग जोडिएका छन् । विशेषगरी बजारमा सुनचाँदी खरिद गर्दा गुणस्तर र शुद्धताबारे उपभोक्ताले ध्यान दिने भएकाले केन्द्रीय बैंकबाट बिक्री हुने सिक्कालाई सुरक्षित विकल्पका रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ ।
धार्मिक परम्परासँग जोडिएको सुनचाँदीको आकर्षण
नेपाली समाजमा तिहारलाई धन, समृद्धि र सुखको कामना गर्ने पर्वका रूपमा लिइन्छ । लक्ष्मीपूजाका दिन घर तथा व्यापारिक प्रतिष्ठानमा लक्ष्मीको पूजा गर्दा सुन, चाँदी, सिक्का र गरगहनालाई शुभ प्रतीकका रूपमा राख्ने चलन छ । धनतेरसमा धातु खरिद गर्ने परम्पराले पनि यो समयमा सुनचाँदीको माग बढाउन सहयोग गर्छ । सुन र चाँदीलाई केवल पूजाका सामग्रीका रूपमा मात्र नभई मूल्यवान सम्पत्तिका रूपमा समेत हेर्ने गरिन्छ । पुस्तौँदेखि सुनचाँदी सञ्चय गर्ने सामाजिक अभ्यास, उपहार दिने परम्परा र भविष्यमा उपयोग गर्न सकिने सम्पत्तिका रूपमा यसको महत्त्व रहँदै आएको छ । त्यसैले तिहारमा सिक्का खरिद गर्ने सबै उपभोक्ताको उद्देश्य एउटै हुँदैन । कतिपयले धार्मिक प्रयोजनका लागि खरिद गर्छन् भने कतिपयले मूल्यवान धातु आफ्नो स्वामित्वमा राख्ने उद्देश्यले पनि किन्छन् ।
तिहारमा सुनचाँदीका सिक्का खरिद गर्न उपभोक्ता राष्ट्र बैंकको टक्सार महाशाखा पुग्नुको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष संस्थागत विश्वास हो । सुनचाँदीको कारोबारमा तौल, शुद्धता र मूल्यको विषय उपभोक्ताका लागि संवेदनशील हुन्छ । बजारमा विभिन्न व्यवसायीबाट सुनचाँदी खरिद गर्न सकिने भए पनि केन्द्रीय बैंकबाट बिक्री हुने सिक्काप्रति उपभोक्ताको छुट्टै भरोसा देखिन्छ । राष्ट्र बैंकले आफ्नो टक्सार महाशाखामार्फत सुनका असर्फी तथा चाँदीका मेडालियन बिक्री गर्दै आएको छ । यस्ता सिक्काको मूल्य दैनिक बजार मूल्यका आधारमा निर्धारण हुने व्यवस्था छ । राष्ट्र बैंकको आधिकारिक जानकारीअनुसार सुनका असर्फी २।५, ५ र १० ग्रामका तौलमा उपलब्ध गराइन्छन् ।
सुनचाँदीको मूल्यमा हुने उतारचढावले यसको खरिद निर्णयलाई प्रभावित पार्ने गरेको छ । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुनको मूल्य बढ्दा नेपाली बजारमा समेत त्यसको प्रभाव पर्छ । त्यसैले धार्मिक प्रयोजनका लागि खरिद गरिने सुनका असर्फीमा पनि बजार मूल्यको प्रभाव पर्नु स्वाभाविक हो । राष्ट्र बैंकले बिक्री गर्ने सिक्काको मूल्य पनि दैनिक बजार मूल्यका आधारमा निर्धारण हुने भएकाले उपभोक्ताले खरिद गर्नुअघि मूल्यलाई ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ । यसलाई निश्चित प्रतिफल दिने लगानीका रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन ।
राष्ट्र बैंकले सिक्का बेच्छ, तर पुनः खरिद गर्दैन
राष्ट्र बैंकबाट सुनचाँदीका सिक्का खरिद गर्ने उपभोक्ताले बुझ्नुपर्ने अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको पुनः बिक्रीसम्बन्धी व्यवस्था हो । राष्ट्र बैंकको आधिकारिक जानकारीअनुसार टक्सार महाशाखाबाट खरिद गरिएका सुन तथा चाँदीका असर्फी र सिक्का पुनः सोही महाशाखामा बिक्री गर्न पाइँदैन । अर्थात् राष्ट्र बैंकले सर्वसाधारणलाई सिक्का बिक्री गरे पनि सर्वसाधारणबाट पुनः खरिद गर्दैन ।
यसले राष्ट्र बैंकबाट सिक्का खरिद गर्नु र बजारमा सुनचाँदीलाई लगानीका रूपमा खरिद गर्नु फरक विषय भएको देखाउँछ । बजारमा सुनको मूल्य बढे पनि राष्ट्र बैंकले खरिद गरेको मूल्यमा नै पुनः फिर्ता लिने व्यवस्था छैन ।
राष्ट्र बैंकले तिहारमा सुनचाँदीका सिक्का बिक्री गर्नु केवल एउटा मौसमी गतिविधि होइन । यसले केन्द्रीय बैंक र सर्वसाधारणबीचको संस्थागत सम्बन्धलाई समेत देखाउँछ । बजारमा सुनचाँदी खरिद गर्दा उपभोक्ताले गुणस्तर, तौल र कारोबारको विश्वसनीयताबारे चासो राख्ने गर्छन् । यस्तो अवस्थामा राष्ट्र बैंकको टक्सारबाट बिक्री हुने सिक्काप्रति देखिएको आकर्षणलाई संस्थागत भरोसाको एउटा संकेतका रूपमा लिन सकिन्छ ।
यस वर्ष सिक्का बिक्रीका क्रममा नगदसँगै क्यूआरमार्फत भुक्तानी गर्न सकिने व्यवस्था हुनु पनि उल्लेखनीय छ । परम्परागत धार्मिक प्रयोजनका लागि खरिद गरिने सुनचाँदीको कारोबारमा समेत डिजिटल भुक्तानीको प्रयोग जोडिनुले बैंकिङ सेवाको बदलिँदो स्वरूपलाई देखाउँछ । यद्यपि, टक्सार महाशाखामा लागेको भीडलाई धार्मिक आस्था वा संस्थागत विश्वासमध्ये कुनै एउटाको मात्र परिणाम भन्न सकिँदैन । उपभोक्ताको व्यक्तिगत उद्देश्य, सुनचाँदीको सामाजिक महत्त्व, बजार मूल्य र राष्ट्र बैंकबाट खरिद गर्न पाउने सीमित अवसर सबैले यसमा भूमिका खेलेका छन् ।
