बैंकिङ खबर / दसैँ नजिकिएसँगै बजारमा किनमेल, अनलाइन भुक्तानी, रकम स्थानान्तरण र मोबाइल बैंकिङको प्रयोग बढ्ने गरेको छ। चाडपर्वको यही व्यस्तताबीच बैंक तथा वित्तीय संस्थाका ग्राहकले डिजिटल कारोबार गर्दा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्ने देखिएको छ। नक्कली अफर, फिसिङ लिंक, बैंक कर्मचारी बनेर गरिने फोन तथा गोप्य विवरण चोरी गर्ने विभिन्न माध्यमबाट सर्वसाधारणको बैंक खातामा अनधिकृत पहुँच पुर्याउने जोखिम रहन्छ।
नेपाल राष्ट्र बैंकले विद्युतीय भुक्तानीलाई सुरक्षित बनाउन पासवर्ड, पिन र एकपटक प्रयोग हुने गोप्य कोड (ओटीपी) अरूसँग साझा नगर्न तथा असुरक्षित सार्वजनिक वाइफाइ प्रयोग गरेर कारोबार नगर्न सुझाव दिँदै आएको छ। बैंकिङ सेवाको प्रयोग सहज बन्दै जाँदा ग्राहकले आफ्नो खाता, मोबाइल उपकरण र व्यक्तिगत विवरणको सुरक्षामा समेत ध्यान दिन आवश्यक छ।
डिजिटल बैंकिङसम्बन्धी ठगीमा सधैँ प्राविधिक रूपमा खाता ह्याक गरिनुपर्छ भन्ने हुँदैन। कतिपय अवस्थामा ठगी गर्ने व्यक्तिले बैंकको कर्मचारी वा ग्राहक सेवा प्रतिनिधि बनेर विश्वास जित्ने, नक्कली वेबसाइटमा विवरण भर्न लगाउने वा पुरस्कारको प्रलोभन देखाएर गोप्य जानकारी प्राप्त गर्ने प्रयास गर्छन्। त्यसैले दसैँको समयमा मोबाइल बैंकिङ र अनलाइन भुक्तानी प्रयोग गर्दा सामान्य लापरबाहीसमेत आर्थिक जोखिमको कारण बन्न सक्छ।
नक्कली दसैँ अफरको प्रलोभनमा नपर्नुस्
चाडपर्वको अवसरमा विभिन्न कम्पनी, बैंक तथा डिजिटल भुक्तानी सेवा प्रदायकले छुट, क्यासब्याक र विशेष अफर सार्वजनिक गर्छन्। यस्ता वास्तविक अफरको आडमा ठगी गर्ने व्यक्तिले नक्कली सन्देश, वेबसाइट र सामाजिक सञ्जालका पेजमार्फत ग्राहकलाई झुक्याउन सक्छन्। ‘दसैँ बोनस प्राप्त गर्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस्’, ‘तपाईंले नगद पुरस्कार जित्नुभयो’ वा ‘बैंक खाता बन्द हुन लागेको छ, तुरुन्त विवरण अद्यावधिक गर्नुहोस्’ जस्ता सन्देशमार्फत प्रयोगकर्तालाई शंकास्पद लिंक खोल्न लगाउन सकिन्छ।
यस्ता लिंकले वास्तविक बैंक वा वित्तीय संस्थाको वेबसाइटजस्तै देखिने नक्कली पेजमा पुर्याउन सक्छन्। त्यहाँ प्रयोगकर्ताले आफ्नो मोबाइल बैंकिङको प्रयोगकर्ता नाम, पासवर्ड वा अन्य गोप्य विवरण राखेमा ती जानकारी ठगी गर्ने व्यक्तिको हातमा पुग्न सक्छन्। त्यसैले अपरिचित व्यक्तिबाट आएको लिंकमा क्लिक गर्नु वा पुरस्कार प्राप्त गर्ने नाममा बैंकिङ विवरण भर्नु हुँदैन। बैंक तथा वित्तीय संस्थाको आधिकारिक वेबसाइट वा मोबाइल एपबाट मात्र सेवा प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ। कुनै अफर वास्तविक हो कि होइन भन्ने शंका लागेमा सम्बन्धित संस्थाको आधिकारिक माध्यमबाट पुष्टि गर्नुपर्छ।
ओटीपी, पासवर्ड र ट्रान्जेक्सन पिन कसैलाई नदिनुस्
बैंक खाता सुरक्षित राख्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण उपाय गोप्य विवरणको सुरक्षा हो। मोबाइल बैंकिङ, इन्टरनेट बैंकिङ तथा डिजिटल वालेट प्रयोग गर्दा पासवर्ड, ट्रान्जेक्सन पिन र ओटीपीको प्रयोग हुन्छ। यस्ता विवरण अरूको हातमा परेमा अनधिकृत कारोबारको जोखिम बढ्न सक्छ। ठगी गर्ने व्यक्तिले आफूलाई बैंकको कर्मचारी, सुरक्षा विभागको अधिकारी वा ग्राहक सेवा प्रतिनिधि भन्दै फोन गर्न सक्छन्। खाता नवीकरण, मोबाइल बैंकिङ पुनः सक्रिय वा शंकास्पद कारोबार रोक्ने बहाना बनाएर ओटीपी र पासवर्ड माग्न सक्छन्।
तर, आफ्नो खाताको सुरक्षा गर्नुपर्ने भन्दै फोन गर्ने व्यक्तिलाई समेत गोप्य विवरण दिनु हुँदैन। बैंकको नाम र लोगो प्रयोग गरिएको सन्देश वा फोन आएको आधारमा मात्र त्यसलाई आधिकारिक ठान्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ। ग्राहकले आफ्नो पासवर्ड, पिन, ओटीपी तथा कार्डको सुरक्षा कोड गोप्य राख्नुपर्छ। कुनै कारोबार आफूले नगरेको अवस्थामा ओटीपी वा पासवर्ड परिवर्तनसम्बन्धी सूचना आएमा त्यसलाई बेवास्ता नगरी तत्काल सम्बन्धित बैंकलाई जानकारी दिनुपर्छ।
मोबाइल बैंकिङको पासवर्ड बलियो बनाउनुहोस्
मोबाइल बैंकिङ प्रयोग गर्दा सजिलै अनुमान गर्न सकिने पासवर्ड राख्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ। जन्ममिति, मोबाइल नम्बर, नाम वा लगातार दोहोरिने अंकलाई पासवर्डका रूपमा प्रयोग गर्दा अरूले अनुमान गर्न सक्ने सम्भावना रहन्छ। त्यसैले सम्बन्धित बैंकले तोकेको मापदण्डअनुसार बलियो र अन्य खातामा प्रयोग नगरिएको पासवर्ड राख्नुपर्छ। मोबाइलमा उपलब्ध स्क्रिन लक, फिङ्गरप्रिन्ट वा फेस अनलकजस्ता सुरक्षा सुविधा पनि उपयुक्त रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
मोबाइल बैंकिङको पासवर्ड अन्य सामाजिक सञ्जाल वा अनलाइन खातामा प्रयोग गरिने पासवर्डभन्दा फरक राख्नु राम्रो हुन्छ। मोबाइलमा बैंकिङ एप प्रयोग गर्दा उपकरण अद्यावधिक राख्ने र एप आधिकारिक एप स्टोरबाट मात्र डाउनलोड गर्ने बानीले पनि सुरक्षा जोखिम कम गर्न मद्दत गर्छ। त्यस्तै, अरूको मोबाइल वा सार्वजनिक कम्प्युटरबाट बैंकिङ कारोबार नगर्नु उपयुक्त हुन्छ। अत्यावश्यक अवस्थामा त्यस्ता उपकरण प्रयोग गर्नुपरे पनि आफ्नो विवरण सुरक्षित राख्ने र काम सकिएपछि खाताबाट लगआउट गर्ने विषयमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।
सार्वजनिक वाइफाइबाट बैंकिङ कारोबार नगर्नुस्
दसैँमा यात्रा गर्दा, होटल वा सार्वजनिक स्थानमा बस्दा निःशुल्क वाइफाइ प्रयोग गर्ने अवस्था आउन सक्छ। तर, अपरिचित वा असुरक्षित सार्वजनिक वाइफाइ प्रयोग गरेर बैंकिङ कारोबार गर्दा संवेदनशील विवरण जोखिममा पर्न सक्छन्। नेपाल राष्ट्र बैंकले पनि अनधिकृत वा असुरक्षित सार्वजनिक वाइफाइ तथा भर्चुअल प्राइभेट नेटवर्क (भीपीएन) प्रयोग गरेर विद्युतीय भुक्तानी नगर्न सुझाव दिएको छ। त्यसैले बैंक खातामा लगइन गर्न, रकम पठाउन वा अन्य संवेदनशील कारोबार गर्नुपर्दा सुरक्षित इन्टरनेट जडान प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ। अपरिचित व्यक्तिले मोबाइलमा कुनै एप डाउनलोड गर्न वा टाढैबाट आफ्नो फोनको नियन्त्रण दिन आग्रह गरेमा त्यसप्रति विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ।
क्यूआर कोड स्क्यान गर्दा प्राप्तकर्ताको विवरण जाँच्नुस्
दसैँको किनमेलका क्रममा पसल, मार्ट तथा अन्य व्यवसायमा क्यूआर कोडबाट भुक्तानी गर्ने चलन बढेको छ। यसले कारोबार सहज बनाए पनि भुक्तानी गर्नुअघि प्राप्तकर्ताको विवरण यकिन गर्न आवश्यक हुन्छ। क्यूआर कोड स्क्यान गरेपछि मोबाइलमा देखिने प्राप्तकर्ताको नाम र रकम जाँच नगरी भुक्तानी गर्नु हुँदैन। गलत वा शंकास्पद क्यूआर कोड प्रयोग गर्दा रकम गलत खातामा जान सक्ने जोखिम रहन्छ। त्यस्तै, रकम प्राप्त गर्नका लागि भन्दै अपरिचित व्यक्तिले पठाएको लिंक खोल्न, गोप्य विवरण भर्न वा शंकास्पद एप डाउनलोड गर्न आग्रह गरेमा सावधान हुनुपर्छ। भुक्तानी सफल भएको सूचना आएपछि पनि आफ्नो बैंकिङ एप वा वालेटमा कारोबारको विवरण जाँच गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
नक्कली बैंक कर्मचारीबाट सतर्क रहनुस्
डिजिटल ठगीमा ग्राहकको विश्वास जितेर गोप्य विवरण प्राप्त गर्ने प्रयास पनि गरिन्छ। फोन गर्ने व्यक्तिले आफू बैंकको कर्मचारी भएको दाबी गर्दै मोबाइल बैंकिङ पुनः सक्रिय गर्न, खाता अद्यावधिक गर्न वा शंकास्पद कारोबार रोक्न सहयोग गर्ने बहाना बनाउन सक्छ। यस्तो अवस्थामा फोन गर्ने व्यक्तिले पठाएको लिंक खोल्ने, ओटीपी बताउने वा मोबाइलमा आएको सूचना अरूलाई पठाउने काम गर्नु हुँदैन। बैंकसँग सम्बन्धित कुनै समस्या आएको हो भने बैंकको आधिकारिक वेबसाइट, मोबाइल एप वा आधिकारिक रूपमा प्रकाशित सम्पर्क नम्बरमार्फत आफैँ सम्पर्क गर्नुपर्छ। त्यस्तै, सामाजिक सञ्जालमा बैंकको नाम र लोगो प्रयोग गरेर बनाइएका नक्कली पेजबाट पनि ग्राहकलाई झुक्याउने प्रयास हुन सक्छ। त्यसैले सामाजिक सञ्जालमा देखिएको पेजको नाम वा लोगोका आधारमा मात्र त्यसलाई आधिकारिक ठान्नु हुँदैन।
बैंक खातामा शंकास्पद कारोबार देखिए के गर्ने ?
आफ्नो बैंक खाताबाट आफूले नगरेको कारोबार भएको, रकम काटिएको वा मोबाइल बैंकिङमा शंकास्पद गतिविधि देखिएको अवस्थामा ढिलाइ गर्नु हुँदैन। सबैभन्दा पहिले सम्बन्धित बैंक वा भुक्तानी सेवा प्रदायकलाई तत्काल जानकारी दिनुपर्छ। आवश्यकताअनुसार मोबाइल बैंकिङ, कार्ड वा अन्य भुक्तानी सेवा रोक्न अनुरोध गर्नुपर्छ। कारोबारको मिति, रकम, प्राप्तकर्ताको विवरण, शंकास्पद सन्देश र उपलब्ध स्क्रिनसट सुरक्षित राख्नु पनि महत्वपूर्ण हुन्छ।
नेपाल राष्ट्र बैंकले विद्युतीय भुक्तानीमा ठगी भएको शंका लागेमा पहिले सम्बन्धित बैंक वा सेवा प्रदायकमा गुनासो गर्न र समाधान नभए राष्ट्र बैंकको गुनासो व्यवस्थापन प्रणालीमार्फत उजुरी दिन सकिने व्यवस्था गरेको छ। त्यस्तै, अनलाइन ठगी वा साइबर अपराधको घटना भएमा नेपाल प्रहरी साइबर ब्यूरो वा नजिकको प्रहरी कार्यालयमा निवेदन दिन सकिन्छ। साइबर ब्यूरो, भोटाहिटीको आधिकारिक सम्पर्क नम्बर ०१–५३१९०४४ हो। उक्त नम्बरमा १०८ एक्सटेन्सनमार्फत अनलाइन ठगीसम्बन्धी निवेदनको फलोअप गर्न सकिन्छ। ठगी भएको अवस्थामा रकम फिर्ता हुने सुनिश्चितता नहुने भएकाले शंकास्पद कारोबार देखिनेबित्तिकै बैंक र सम्बन्धित निकायलाई जानकारी दिनु महत्वपूर्ण हुन्छ।
डिजिटल बैंकिङ सुरक्षित राख्ने जिम्मेवारी ग्राहकको पनि
डिजिटल बैंकिङले नगद बोकेर हिँड्नुपर्ने बाध्यता कम गर्नुका साथै रकम स्थानान्तरण र भुक्तानीलाई सहज बनाएको छ। तर, प्रविधिको प्रयोगसँगै व्यक्तिगत विवरण, मोबाइल उपकरण र कारोबारको सुरक्षामा पनि ध्यान दिन आवश्यक छ। दसैँमा किनमेल वा रकम स्थानान्तरण गर्दा हतारमा लिंक खोल्ने, अपरिचित व्यक्तिलाई विश्वास गर्ने वा गोप्य कोड साझा गर्ने गल्तीले आर्थिक जोखिम निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले प्रत्येक कारोबारअघि प्राप्तकर्ताको विवरण जाँच गर्ने, बलियो पासवर्ड प्रयोग गर्ने, आधिकारिक एप तथा वेबसाइट मात्र प्रयोग गर्ने र शंकास्पद गतिविधि देखिए तत्काल बैंकलाई जानकारी दिने बानी बसाल्नुपर्छ।
चाडपर्वको समयमा बैंकिङ सेवा सहज रूपमा प्रयोग गर्नु जति महत्वपूर्ण छ, खातामा रहेको रकम सुरक्षित राख्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। डिजिटल ठगीबाट जोगिन प्रविधिको प्रयोगमा सावधानी, गोप्य विवरणको सुरक्षा र शंकास्पद गतिविधिप्रति सचेतता आवश्यक हुन्छ। त्यसैले यस दसैँमा मोबाइल बैंकिङ तथा अनलाइन भुक्तानी प्रयोग गर्दा सतर्क रहनुहोस् र आफ्नो बैंक खाताको सुरक्षालाई प्राथमिकता दिनुहोस्।
