बैंकिङ खबर / लघुवित्त संस्थाहरूको कर्जा विस्तार बढ्दै गए पनि कर्जाको गुणस्तरमा देखिएको दबाब भने कम हुन सकेको छैन । ग्रामीण तथा न्यून आय भएका वर्गमा वित्तीय पहुँच विस्तार गर्ने उद्देश्यले अघि बढाइएको लघुवित्त कर्जा ४ खर्ब ८७ अर्ब रुपैयाँभन्दा माथि पुगेको छ । तर यही अवधिमा खराब कर्जा तीव्र गतिले बढेपछि लघुवित्त क्षेत्रको कर्जा विस्तार र त्यसको प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठ्न थालेको छ ।
नेपाल राष्ट्र बैंकको २०८३ असार मसान्तसम्मको तथ्यांकअनुसार खुद्रा कर्जा प्रवाह गर्ने लघुवित्त संस्थाहरूको कुल कर्जा तथा सापट ४ खर्ब ८७ अर्ब ७४ करोड रुपैयाँ पुगेको छ । अघिल्लो वर्षको तुलनामा यस्तो कर्जा १०.०९ प्रतिशतले बढेको हो ।
अर्थात् लघुवित्त क्षेत्रमा कर्जा विस्तार रोकिएको छैन । ग्रामीण क्षेत्रमा वित्तीय पहुँच पुर्याउने संस्थाहरूले अझै पनि कर्जा प्रवाह गरिरहेका छन् । तर कर्जा विस्तारको तुलनामा त्यसबाट सिर्जना हुने आम्दानी र ऋणीको पुनर्भुक्तानी क्षमतामा पर्याप्त सुधार हुन नसकेको संकेत खराब कर्जाको तथ्यांकले गरेको छ ।
खराब कर्जा ५० अर्ब नाघ्यो
लघुवित्त क्षेत्रको सबैभन्दा ठूलो चुनौती अहिले खराब कर्जामा देखिएको छ । राष्ट्र बैंकका अनुसार २०८३ असार मसान्तसम्म खुद्रा लघुवित्त संस्थाहरूको निष्क्रिय कर्जा अर्थात् एनपीएल ५० अर्ब ८२ करोड रुपैयाँ पुगेको छ ।
अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा ३१ अर्ब २ करोड रुपैयाँ रहेको खराब कर्जा एक वर्षमा ६३.८३ प्रतिशतले बढेको हो । कुल कर्जाको तुलनामा खराब कर्जाको अनुपात पनि १०.४२ प्रतिशत पुगेको छ ।
यसले लघुवित्तमा कर्जा विस्तार भइरहेको भए पनि ऋणीको ऋण तिर्ने क्षमता र कर्जाको गुणस्तरमा दबाब बढ्दै गएको देखाउँछ । कर्जा लिएपछि नियमित आम्दानी सिर्जना गर्न नसक्दा वा व्यवसायबाट अपेक्षित प्रतिफल नआउँदा ऋणीलाई किस्ता व्यवस्थापन गर्न कठिन हुने अवस्था देखिएको छ ।
कृषि क्षेत्रमा ठूलो हिस्सा कर्जा
लघुवित्तको कर्जा संरचनाले यसको ग्रामीण अर्थतन्त्रसँगको सम्बन्ध पनि स्पष्ट देखाउँछ । राष्ट्र बैंकको तथ्यांकअनुसार लघुवित्त संस्थाहरूले प्रवाह गरेको कुल कर्जामध्ये सबैभन्दा ठूलो हिस्सा कृषि क्षेत्रमा गएको छ । २०८३ असारसम्म कृषि क्षेत्रमा मात्रै ३ खर्ब १३ अर्ब ५ करोड रुपैयाँ कर्जा प्रवाह भएको छ । यो कुल कर्जाको ५८.६३ प्रतिशत हो । त्यसैगरी सेवा तथा व्यवसाय क्षेत्रमा २०.४५ प्रतिशत, थोक कर्जामा ८.६५ प्रतिशत, घरेलु तथा लघु उद्यममा २.६४ प्रतिशत र अन्य क्षेत्रमा ९.६२ प्रतिशत कर्जा प्रवाह भएको छ ।
यसले लघुवित्तको कर्जा ग्रामीण अर्थतन्त्रको उत्पादन, कृषि, व्यवसाय तथा साना उद्यमसँग प्रत्यक्ष जोडिएको देखाउँछ । तर कृषि तथा साना व्यवसायमा लगानी भएको कर्जाले पर्याप्त आम्दानी सिर्जना गर्न नसक्दा ऋणीको पुनर्भुक्तानी क्षमतामा असर पर्न सक्छ ।
कर्जा पुग्यो, प्रतिफल कति आयो ?
लघुवित्त क्षेत्रको मूल्यांकन अब केवल कति कर्जा प्रवाह भयो भन्ने आधारमा मात्र गर्ने कि कर्जाले ऋणीको आम्दानी र व्यवसायमा कस्तो परिवर्तन ल्यायो भन्ने आधारमा गर्ने भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण बनेको छ । कर्जा विस्तार हुनु वित्तीय पहुँचका दृष्टिले सकारात्मक भए पनि कर्जा उत्पादनशील क्षेत्रमा प्रयोग हुन नसके त्यसले दीर्घकालीन रूपमा ऋणीको वित्तीय अवस्था सुधार्न सक्दैन । विशेषगरी कृषि तथा साना व्यवसायमा बजारको समस्या, उत्पादन लागत, मूल्यमा उतारचढाव र आम्दानीको अनिश्चितताले ऋण तिर्ने क्षमतामा प्रभाव पार्न सक्छ । त्यसैले लघुवित्त संस्थाका लागि आगामी चुनौती कर्जा विस्तार गर्ने मात्र नभई सही ऋणीको छनोट, कर्जाको उचित उपयोग, व्यवसायको अनुगमन र ऋणीको पुनर्भुक्तानी क्षमता बलियो बनाउने विषयमा केन्द्रित हुने देखिन्छ ।
खराब कर्जा बढ्दा संस्थामाथि पनि दबाब
खराब कर्जा बढ्नुको असर ऋणीमा मात्र सीमित हुँदैन । कर्जा असुली कमजोर हुँदा लघुवित्त संस्थाले सम्भावित कर्जा नोक्सानीका लागि थप रकम छुट्याउनुपर्ने हुन्छ । यसले संस्थाको नाफा, पूँजी र भविष्यमा नयाँ कर्जा विस्तार गर्ने क्षमतामा समेत दबाब पार्न सक्छ ।
राष्ट्र बैंकको तथ्यांकअनुसार २०८३ असारसम्म लघुवित्त संस्थाहरूको कर्जा नोक्सानी व्यवस्थापन पनि उल्लेख्य रूपमा बढेको छ । यसले खराब कर्जा व्यवस्थापन लघुवित्त क्षेत्रको तत्कालीन प्राथमिकतामध्ये एक बनेको देखाउँछ । कर्जा नतिर्ने समस्या बढ्दै जाँदा ऋणीलाई थप कर्जा दिएर पुरानो दायित्व व्यवस्थापन गर्ने प्रवृत्तिले समस्या झन् जटिल बनाउन सक्छ । त्यसैले कर्जा विस्तारभन्दा पनि ऋणीको वास्तविक आम्दानी, व्यवसायको अवस्था र कर्जाको उपयोगलाई आधार बनाएर वित्तीय सेवा विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ ।
अब लघुवित्तको सफलता कसरी मापन गर्ने ?
लघुवित्तको मूल उद्देश्य वित्तीय पहुँच विस्तारसँगै न्यून आय भएका वर्गलाई आर्थिक गतिविधिमा जोड्नु हो । त्यसैले अब यसको सफलता कर्जा रकम र ऋणीको संख्याले मात्र मापन गर्ने अवस्था छैन । कर्जाबाट कति नयाँ व्यवसाय सञ्चालन भए, कति रोजगारी सिर्जना भयो, ऋणीको आम्दानी कति बढ्यो र ऋण तिर्ने क्षमता कति बलियो भयो भन्ने सूचक पनि महत्वपूर्ण हुन्छन् । नेपालमा ग्रामीण अर्थतन्त्रको ठूलो हिस्सा कृषि, साना व्यवसाय र घरेलु उद्यममा निर्भर रहेको अवस्थामा लघुवित्तको कर्जा त्यस्ता क्षेत्रमा पुग्नु सकारात्मक पक्ष हो । तर कर्जासँगै बजार, वित्तीय साक्षरता, व्यवसायिक परामर्श र उत्पादनसँग जोडिने अवसर नबढे कर्जा मात्रले अपेक्षित आर्थिक परिवर्तन ल्याउन कठिन हुन्छ ।
यसकारण अहिले लघुवित्त क्षेत्रका लागि मुख्य प्रश्न ‘कति कर्जा प्रवाह भयो ?’ भन्दा ‘प्रवाह भएको कर्जाले ऋणीको आर्थिक अवस्था कति सुधार्यो ?’ भन्ने बनेको छ । कर्जा ४ खर्ब ८७ अर्ब रुपैयाँभन्दा माथि पुगिसकेको अवस्थामा अब लघुवित्त क्षेत्रको ध्यान कर्जा विस्तारको गतिभन्दा त्यसको गुणस्तर, उपयोग र असुलीमा केन्द्रित हुनुपर्ने देखिन्छ । खराब कर्जामा देखिएको तीव्र वृद्धिले पनि यही संकेत गरेको छ ।
