बैंकिङ खबर / बीमा गर्दा ग्राहकले कम्पनीलाई प्रिमियम तिर्छन् । तर ग्राहकले तिरेको त्यो रकम त्यसपछि कहाँ जान्छ ? के सम्पूर्ण रकम कम्पनीले नाफाका रूपमा राख्छ ? कि बैंकको निक्षेप, सरकारी ऋणपत्र, बन्ड, डिबेञ्चरलगायतका क्षेत्रमा परिचालन हुन्छ ?
बीमा व्यवसायको वित्तीय संरचना बुझ्न यी प्रश्न महत्वपूर्ण छन् । बीमा कम्पनीका लागि प्रिमियम संकलन व्यवसायको सुरुवात हो। त्यसपछि प्राप्त स्रोतलाई भविष्यमा बीमितलाई तिर्नुपर्ने दायित्व, तरलता, जोखिम व्यवस्थापन र लगानीको प्रतिफललाई ध्यानमा राखेर व्यवस्थापन गर्नुपर्ने हुन्छ ।
नेपाल बीमा प्राधिकरणले बीमकको लगानीलाई नियमन गर्न छुट्टै ‘बीमकको लगानी सम्बन्धी निर्देशन, २०८२’ जारी गरेको छ । प्राधिकरणले जीवन, निर्जीवन, लघु तथा पुनर्बीमा व्यवसायका लागि लगानीसम्बन्धी छुट्टाछुट्टै व्यवस्था राखेको छ। प्राधिकरणले बीमकहरूको क्षेत्रगत लगानी विवरणसमेत सार्वजनिक गर्दै आएको छ ।
प्रिमियम संकलनपछि पहिलो जिम्मेवारी दायित्व व्यवस्थापन
बीमा कम्पनीले ग्राहकबाट प्राप्त गरेको सम्पूर्ण प्रिमियमलाई तत्काल आफ्नो नाफा मान्न मिल्दैन। बीमा व्यवसायको प्रकृतिअनुसार कम्पनीले भविष्यमा बीमितलाई भुक्तानी गर्नुपर्ने दाबी तथा अन्य बीमा दायित्व पूरा गर्नुपर्ने हुन्छ ।
विशेषगरी जीवन बीमा व्यवसाय दीर्घकालीन प्रकृतिको हुने भएकाले आज संकलन भएको प्रिमियमबाट भविष्यमा लामो समयपछि समेत दायित्व पूरा गर्नुपर्ने अवस्था हुन सक्छ। त्यसैले बीमा कम्पनीको वित्तीय व्यवस्थापनमा सम्पत्ति र दायित्वबीचको सन्तुलन महत्वपूर्ण हुन्छ ।
नेपाल बीमा प्राधिकरणको लगानीसम्बन्धी व्यवस्थाले पनि बीमकको लगानीलाई सुरक्षित, विविधीकृत र दायित्वसँग मिल्दो ढंगले व्यवस्थापन गर्ने अवधारणालाई जोड दिएको छ। प्राधिकरणले लगानीमा तरलता, सम्पत्ति तथा दायित्वको अवधि मिलान, आन्तरिक नियन्त्रण र जोखिम व्यवस्थापनलाई समेत महत्व दिएको छ ।
त्यसपछि आउँछ लगानीको विषय
बीमा कम्पनीले संकलन गरेको रकमलाई निष्क्रिय राखेर मात्र व्यवसाय सञ्चालन गर्न सक्दैन। भविष्यका दायित्व पूरा गर्न आवश्यक स्रोत कायम राख्दै स्वीकृत क्षेत्रमा लगानी गरेर प्रतिफल सिर्जना गर्नु पनि बीमा व्यवसायको महत्वपूर्ण हिस्सा हो ।
नेपाल बीमा प्राधिकरणको २०८२ को लगानीसम्बन्धी निर्देशनले बीमकले विभिन्न स्वीकृत क्षेत्रमा लगानी गर्न सक्ने व्यवस्था गरेको छ। सरकारी सुरक्षणपत्र तथा नेपाल राष्ट्र बैंकबाट जारी हुने ऋणपत्र, बैंक तथा वित्तीय संस्थाको मुद्दती निक्षेप, बन्ड, डिबेञ्चर तथा ऋणपत्रलगायतका उपकरणमा लगानीसम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ ।
यसरी हेर्दा बीमा कम्पनीको वित्तीय स्रोतको एउटा महत्वपूर्ण हिस्सा वित्तीय प्रणालीमै परिचालन हुन्छ। त्यसैले बीमा क्षेत्रको लगानी गतिविधिको प्रभाव बैंकिङ, पूँजी बजार तथा समग्र वित्तीय प्रणालीसँग पनि जोडिन्छ ।
सरकारी ऋणपत्रदेखि बैंकको मुद्दती निक्षेपसम्म
बीमा कम्पनीको लगानी एउटै क्षेत्रमा सीमित हुँदैन। नियामकीय व्यवस्थाअनुसार स्वीकृत विभिन्न क्षेत्रमा लगानी गर्न सकिन्छ ।
२०८२ को लगानीसम्बन्धी निर्देशनमा बैंक तथा वित्तीय संस्थामा राखिने मुद्दती निक्षेप, बैंक तथा वित्तीय संस्थाका अग्राधिकार शेयर, बन्ड, डिबेञ्चर तथा ऋणपत्र र सूचीकृत सार्वजनिक कम्पनी तथा सरकारको अधिक स्वामित्व भएका संगठित संस्थाबाट जारी हुने बन्ड, डिबेञ्चर तथा ऋणपत्रका लागि समेत सीमा तोकिएको छ। उदाहरणका लागि, सम्बन्धित व्यवस्थाअनुसार ‘ग’ वर्गका बैंक तथा वित्तीय संस्थाको मुद्दती निक्षेपमा कुल लगानीको बढीमा ७ प्रतिशतसम्म तथा निश्चित शर्तमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाका अग्राधिकार शेयर, बन्ड, डिबेञ्चर तथा ऋणपत्रमा बढीमा ३ प्रतिशतसम्म लगानी गर्न सकिने व्यवस्था छ। त्यस्तै निश्चित सूचीकृत बन्ड, डिबेञ्चर तथा ऋणपत्रमा कुल लगानीको बढीमा २० प्रतिशतसम्मको सीमा तोकिएको छ ।
यसबाट बीमा कम्पनीले लगानी गर्दा आफूखुसी कुनै पनि क्षेत्रमा जति चाह्यो त्यति रकम परिचालन गर्न पाउने अवस्था नरहेको स्पष्ट हुन्छ ।
जीवन बीमा कम्पनीका लागि लगानी किन अझ महत्वपूर्ण ?
जीवन बीमा व्यवसायमा बीमितसँग कम्पनीको सम्बन्ध लामो अवधिसम्म रहन सक्छ। बीमा पोलिसीअनुसार भविष्यमा भुक्तानी गर्नुपर्ने दायित्व सिर्जना हुन्छ।
त्यसैले जीवन बीमा कम्पनीले आफ्नो वित्तीय स्रोत व्यवस्थापन गर्दा दीर्घकालीन दायित्वलाई ध्यानमा राख्नुपर्छ। प्राधिकरणले जीवन बीमकका लागि सरकारी सुरक्षणपत्र तथा नेपाल राष्ट्र बैंकबाट जारी हुने ऋणपत्रमा लगानीसम्बन्धी छुट्टै व्यवस्था गरेको छ।
२०८२ को निर्देशनअनुसार जीवन बीमकका लागि नेपाल सरकार वा नेपाल राष्ट्र बैंकको बचतपत्र वा ऋणपत्रमा कुल लगानीको कम्तीमा ३५ प्रतिशत लगानी रहने व्यवस्था गरिएको छ। यसले जीवन बीमा कम्पनीको लगानी संरचनामा तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित उपकरणलाई महत्वपूर्ण स्थान दिएको देखाउँछ ।
निर्जीवन बीमामा लगानीको प्रकृति फरक
निर्जीवन बीमा व्यवसायमा दाबीको प्रकृति र अवधि जीवन बीमाभन्दा फरक हुन्छ। मोटर, सम्पत्ति, कृषि, व्यवसाय तथा अन्य जोखिमको बीमा हुने भएकाले दाबीको समय र रकममा पनि फरक पर्न सक्छ।
त्यसैले निर्जीवन बीमा कम्पनीको लगानी व्यवस्थापनमा पनि पर्याप्त तरलता कायम राख्नु महत्वपूर्ण हुन्छ। आकस्मिक रूपमा ठूलो दाबी सिर्जना हुँदा कम्पनीसँग त्यसलाई सम्बोधन गर्न सक्ने वित्तीय क्षमता हुनुपर्छ ।
यसै कारण बीमा कम्पनीको लगानी मूल्यांकन गर्दा केवल प्रतिफल हेरेर पुग्दैन। लगानी कति सुरक्षित छ, कति तरल छ र कम्पनीको दायित्वसँग कत्तिको मेल खान्छ भन्ने पक्ष पनि महत्वपूर्ण हुन्छ ।
सबैभन्दा ठूलो कुरा : जोखिम र प्रतिफलबीच सन्तुलन
बीमा कम्पनीका लागि लगानीको मुख्य चुनौती जोखिम र प्रतिफलबीच सन्तुलन कायम गर्नु हो ।
अत्यन्त सुरक्षित उपकरणमा मात्रै लगानी गर्दा अपेक्षित प्रतिफल कम हुन सक्छ। अर्कोतर्फ, उच्च प्रतिफलको खोजीमा बढी जोखिम भएका क्षेत्रमा लगानी गर्दा कम्पनीको सम्पत्तिमा जोखिम बढ्न सक्छ ।
यही कारण प्राधिकरणले लगानीलाई विभिन्न क्षेत्रमा विविधीकरण गर्ने, आन्तरिक नियन्त्रण र जोखिम व्यवस्थापन प्रणाली प्रभावकारी बनाउने तथा सम्पत्ति र दायित्वको अवधि मिलाउने विषयलाई जोड दिएको छ ।
बीमा कम्पनीले सहायक कम्पनीमा पनि लगानी गर्न सक्छन्
२०८२ को नयाँ लगानीसम्बन्धी व्यवस्थाले निश्चित शर्त पूरा गरेमा बीमकलाई सहायक कम्पनीमा समेत लगानी गर्ने बाटो खुला गरेको छ।
प्राधिकरणको व्यवस्थाअनुसार कृषि उत्पादन, भण्डारण तथा वितरण, भण्डारण गृह तथा शीत भण्डार, ऊर्जा उत्पादन, प्रसारण तथा वितरण, शिक्षा तथा स्वास्थ्य र लगानी कम्पनीलगायतका क्षेत्रमा व्यवसाय गर्न सहायक कम्पनीमा लगानी गर्न सकिने व्यवस्था छ। यस्तो लगानीका लागि प्राधिकरणको पूर्वस्वीकृति आवश्यक हुन्छ र कुल लगानीको बढीमा ५ प्रतिशतसम्म सहायक कम्पनीमा लगानी गर्न सकिने व्यवस्था गरिएको छ।
तर यस्तो लगानीका लागि कम्पनीको पूँजी, सोल्भेन्सी, नाफा तथा नेटवर्थसँग सम्बन्धित निश्चित शर्तसमेत राखिएको छ। उदाहरणका लागि, सम्बन्धित बीमकले प्राधिकरणले तोकेको न्यूनतम जोखिममा आधारित पूँजी तथा सोल्भेन्सी मार्जिन कायम गरेको हुनुपर्ने व्यवस्था छ।
लगानीको प्रतिफल र बीमितको हित
बीमा कम्पनीले लगानीबाट प्राप्त गर्ने आम्दानी कम्पनीको वित्तीय परिणामसँग जोडिन्छ। तर बीमा कम्पनीको लगानीको अन्तिम उद्देश्य केवल उच्च नाफा कमाउनु मात्र होइन।
कम्पनीले भविष्यमा बीमितप्रतिको दायित्व पूरा गर्न सक्ने गरी आफ्नो सम्पत्ति व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। यही कारण बीमा क्षेत्रको लगानीमा सुरक्षा, तरलता, विविधीकरण र प्रतिफलबीच सन्तुलन आवश्यक हुन्छ।
बीमा कम्पनीले कति प्रिमियम संकलन गर्यो भन्ने तथ्यांक महत्वपूर्ण भए पनि त्यसपछि उक्त रकम कसरी व्यवस्थापन गरियो भन्ने पक्षले कम्पनीको वित्तीय अवस्थाबारे थप जानकारी दिन सक्छ।
नयाँ चुनौती : जोखिमअनुसार पूँजी
बीमा क्षेत्रमा अहिले लगानीसँगै जोखिमअनुसार पर्याप्त पूँजी कायम गर्ने विषय पनि महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ।
नेपाल बीमा प्राधिकरणले Risk Based Capital and Solvency Directive, 2026 जारी गरिसकेको छ। यसले बीमकले सामना गर्ने जोखिमको आधारमा आवश्यक पूँजी तथा सोल्भेन्सीको मूल्यांकन गर्ने जोखिममा आधारित संरचनालाई अघि बढाएको छ।
यसको अर्थ बीमा कम्पनीको वित्तीय क्षमता हेर्दा अब नाफा र प्रिमियम वृद्धिसँगै कम्पनीले लिएको जोखिम र त्यसलाई धान्न सक्ने पूँजीको अवस्थालाई पनि महत्व दिनुपर्ने हुन्छ।
विपद् र दाबीको जोखिमले पनि लगानी व्यवस्थापनलाई प्रभाव पार्छ
नेपालमा बाढी, पहिरो, भूकम्प, आगलागी तथा अन्य प्राकृतिक विपत्तिको जोखिमका कारण बीमा कम्पनीको दायित्व एकैपटक बढ्न सक्छ।
यस्तो अवस्थामा कम्पनीसँग पर्याप्त तरल सम्पत्ति र जोखिम व्यवस्थापन क्षमता हुनु आवश्यक हुन्छ। यही कारण बीमा कम्पनीको लगानी रणनीति दीर्घकालीन प्रतिफलका साथै सम्भावित दाबी र आकस्मिक वित्तीय आवश्यकतालाई समेत ध्यानमा राखेर बनाउनुपर्ने हुन्छ।
यससँगै पुनर्बीमाले पनि ठूलो जोखिम व्यवस्थापनमा भूमिका खेल्छ। नेपाल बीमा प्राधिकरणले पुनर्बीमा सम्बन्धी निर्देशिकामा समेत पछिल्लो समय संशोधन गरेको छ।
ग्राहकले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो ?
ग्राहकले बीमा गर्दा तिरेको प्रिमियम केवल कम्पनीको आम्दानी होइन। त्यो रकम बीमा व्यवसायको दायित्व, सञ्चालन, जोखिम व्यवस्थापन र लगानी चक्रसँग जोडिन्छ।
त्यसैले बीमा कम्पनी छनोट गर्दा केवल प्रिमियमको दर वा बोनसको दर हेर्नुभन्दा कम्पनीको वित्तीय अवस्था, दाबी भुक्तानी क्षमता, पूँजी तथा सोल्भेन्सी, लगानी व्यवस्थापन र नियामकीय अनुपालनलाई समेत ध्यान दिनु महत्वपूर्ण हुन्छ।
अन्ततः बीमा कम्पनीको वित्तीय स्वास्थ्य बुझ्न ‘कति प्रिमियम उठायो ?’ भन्ने प्रश्न मात्र पर्याप्त हुँदैन। ‘त्यो पैसा कहाँ परिचालन भयो ? कति सुरक्षित छ ? कस्तो प्रतिफल दिइरहेको छ ? र भविष्यको दायित्व पूरा गर्न कम्पनी कति सक्षम छ ?’ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।
ग्राहकले तिरेको एउटा प्रिमियम त्यसपछि कम्पनीको खातामा थन्किएर बस्ने रकम मात्र होइन। त्यो रकम बीमितप्रतिको दायित्व, लगानी, जोखिम व्यवस्थापन र वित्तीय स्थायित्वसँग जोडिएको एउटा ठूलो वित्तीय चक्रमा प्रवेश गर्छ।
