काठमाडौं / नेपालीको प्रमुख चाड दशैं नजिकिँदै गर्दा चीनबाट आयात गरिएका ठूलो परिमाणका चाडपर्व लक्षित सामान आपूर्ति हुन नसक्दा व्यापारीहरू समस्यामा परेका छन् । रसुवाको भोटेकोशी नदीमा आएको बाढीले नेपाल–चीन व्यापारको प्रमुख स्थलमार्ग अवरुद्ध बनाएपछि दशैं–तिहारका लागि मगाइएका सामानको आपूर्ति प्रभावित भएको हो ।
असार र साउनमै चीनमा अर्डर गरिएका रेडिमेड कपडा, जुत्ता–चप्पल, ब्याग, विद्युतीय उपकरण, फलफूललगायतका वस्तुहरू बाढी आउँदा विभिन्न चरणमा थिए । केही सामान केरुङमा रोकिएका थिए भने केही कन्टेनरमा लोड भएर नेपालतर्फ आउँदै थिए । कतिपय रसुवा भन्सार परिसरमा पुगिसकेका थिए भने केहीको भन्सार जाँचपाससमेत भइसकेको थियो ।भदौ १० गते बिहान करिब ८ः४० बजे भोटेकोशी नदीमा आएको बाढीले मानव बस्ती र भौतिक संरचनासँगै व्यापारिक आपूर्ति प्रणालीमा समेत ठूलो क्षति पुर्याएको व्यवसायीहरू बताउँछन् ।
चार सयभन्दा बढी कन्टेनर प्रभावित
नेपाल हिमालय सीमापार वाणिज्य संघका अध्यक्ष रामहरि कार्कीका अनुसार बाढीमा चार सयभन्दा बढी कन्टेनर हराएका छन् । तीमध्ये करिब दुई सय कन्टेनरमा व्यापारिक सामान रहेको र बाँकी खाली कन्टेनर रहेको उनको भनाइ छ ।बाढीमा बगेका कन्टेनरमा मुख्यतः दशैं–तिहारका लागि लक्षित कपडा, जुत्ता–चप्पल, विद्युतीय सामग्री, फलफूललगायतका वस्तु थिए ।
कार्कीका अनुसार करिब ७०–७१ वटा कन्टेनरमा रहेको सामानको भन्सारबापत १८ करोड रुपैयाँभन्दा बढी राजस्वसमेत बुझाइसकिएको थियो । अन्य केही कन्टेनर भन्सार जाँचपासको प्रक्रियामा थिए ।उनले प्रारम्भिक रूपमा बाढीबाट दुई अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी मूल्यको व्यापारिक सामान क्षति भएको अनुमान गरेका छन् । यद्यपि क्षतिको यकिन विवरण सरकारी निकायबाट सार्वजनिक भइसकेको छैन ।
बाढीमा बगेका सामानको बीमा अवस्थाले पनि क्षतिपूर्ति प्रक्रियालाई जटिल बनाउने देखिएको छ । सामान केरुङमा रहेको समय र नेपाली भन्सारबाट जाँचपास भएपछि लागू हुने बीमा प्रक्रियाबीच फरक हुने भएकाले दुर्घटना कुन चरणमा भयो भन्ने विषयले बीमा दाबीमा प्रभाव पार्न सक्ने व्यवसायीको भनाइ छ ।
१७६ कन्टेनर केरुङमै रोकिए
बाढीबाट सबै सामान नष्ट भएका छैनन् । नेपाल हिमालय सीमापार वाणिज्य संघका अनुसार नेपाली व्यापारीका लागि सामान बोकेका १७६ वटा कन्टेनर अझै केरुङ क्षेत्रमा रोकिएका छन् ।
यी सामानलाई वैकल्पिक प्रक्रिया अपनाएर नेपाल ल्याउने प्रयास भइरहेको छ । तर नाका नियमित रूपमा सञ्चालनमा नआएसम्म ठूलो परिमाणमा सामान भित्र्याउन कठिन हुने व्यवसायीहरू बताउँछन् ।नेपाल–चीन व्यापारमा सामान्य अवस्थामा करिब १ हजार २०० कन्टेनर आवतजावत गर्ने गरेको बताइन्छ । यस्तो अवस्थामा एकैपटक ठूलो संख्यामा कन्टेनर प्रभावित हुँदा दशैंको मौसमी व्यापारमा गम्भीर असर परेको छ ।
बाढी आउनुअघि नै वर्षाका कारण रसुवागढी सडकमा समस्या देखिँदै आएको थियो । सडक सुधार भएर आवागमन केही सहज बनेपछि बाढी आउनुअघि दुई सातामा आयात–निर्यात गतिविधि बढेको थियो । यही समयमा दशैंका लागि ल्याइएका सामानको ठूलो हिस्सा आपूर्ति प्रक्रियामा थियो ।
दशैंको मुख्य व्यापारिक सिजनमै नाका अवरुद्ध
नेपाल राष्ट्रिय व्यवसायी महासंघका अध्यक्ष मनोजबाबु श्रेष्ठका अनुसार दशैं–तिहार व्यापारीका लागि वर्षकै महत्वपूर्ण बिक्री सिजन हो । यही समयमा चीनसँगको प्रमुख व्यापारिक नाका अवरुद्ध हुँदा व्यापारीको कारोबार र नगद प्रवाह दुवै प्रभावित भएका छन् ।
दशैं लक्षित व्यापारका लागि व्यवसायीले सामान्य समयको तुलनामा बढी सामान खरिद गर्छन् । त्यसका लागि आफ्नै लगानीसँगै बैंकको चालु पुँजी कर्जा, आयात कर्जा तथा प्रतितपत्रलगायत वित्तीय स्रोतको प्रयोग हुन्छ ।सामान नेपाल आइपुगेपछि बिक्री गरेर त्यसबाट आएको रकमले बैंकको ऋण र ब्याज तिर्ने व्यापारिक चक्र चल्छ । तर यसपटक सामान खरिद भइसकेको, कतिपयको भन्सारसमेत तिरिसकेको अवस्थामा बजारसम्म पुग्न नसक्दा व्यापारीको नगद प्रवाहमा दबाब परेको छ ।
यसले बाढीबाट भएको क्षतिलाई केवल सामानको मूल्यमा सीमित नराखी ब्याज खर्च, वैकल्पिक ढुवानी, बिक्री गुमेको अवसर र पुनः सामान खरिद गर्नुपर्ने अतिरिक्त लगानीसम्म विस्तार गरेको छ ।
तातोपानीबाट पनि तत्काल राहत भएन
रसुवागढी बन्द भएपछि व्यापारीहरूले तातोपानी नाकालाई वैकल्पिक मार्गका रूपमा प्रयोग गर्ने अपेक्षा गरेका थिए । तर तातोपानीबाट पनि तत्काल ठूलो परिमाणमा कार्गो भित्र्याउने अवस्था बन्न सकेन ।तातोपानी भन्सार कार्यालयका प्रमुख भन्सार अधिकृत दीपेन्द्रप्रकाश गिरीका अनुसार चिनियाँ पक्षले तातोपानी नाकाबाट कार्गो आवागमन अस्थायी रूपमा रोकिएको जानकारी दिएको छ । पुनः कहिलेदेखि नियमित रूपमा सञ्चालन हुने भन्नेबारे स्पष्ट मिति दिइएको छैन ।
उनका अनुसार रसुवा क्षेत्रमा आएको बाढी र जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै चिनियाँ पक्षले आफ्नो भन्सार तथा प्रशासनिक संरचना सुरक्षित स्थानमा सारेको थियो ।यसका कारण नेपाल–चीन व्यापारका दुई प्रमुख स्थल नाका एकै समयमा प्रभावित भएका छन् ।
कोरला नाकाबाट आयातको प्रयास
रसुवागढी र तातोपानीमा समस्या आएपछि सरकारले मुस्ताङको कोरला नाकालाई वैकल्पिक मार्गका रूपमा अघि बढाउन थालेको छ ।भदौ १७ गते सरकारले मुस्ताङ भन्सारबाट पैठारी हुने वस्तुलाई सडकमार्ग हुँदै चोभार सुक्खा बन्दरगाहमा ल्याएर जाँचपास गर्ने व्यवस्था अघि सारेको छ ।तर कोरला नाका रसुवागढीको तत्कालीन विकल्प बन्न कठिन रहेको विज्ञहरूको भनाइ छ । दक्षिण एसिया वाच अन ट्रेड, इकोनोमिक्स एन्ड इन्भाइरोमेन्टका कार्यकारी निर्देशक डा. पारस खरेलका अनुसार कोरलामा ठूलो परिमाणको आयात धान्न आवश्यक भन्सार तथा अन्य पूर्वाधार पर्याप्त छैनन् ।
मौसमीय जोखिमका कारण पनि कोरला नाका वर्षभर समान क्षमतामा सञ्चालन गर्न कठिन हुने उनको भनाइ छ ।त्यसैले वैकल्पिक व्यापारिक मार्गको चर्चा भए पनि ठूलो परिमाणको आयातलाई तत्काल ती मार्गबाट व्यवस्थापन गर्न चुनौती देखिएको छ ।
समुद्री मार्गबाट आयात बढ्दै, तर दशैंका लागि ढिलो
उत्तरी नाकामा पटक–पटक प्राकृतिक विपत्ति र सडक अवरोध हुन थालेपछि नेपाली व्यवसायीहरूले चीनबाट सामान ल्याउन समुद्री मार्गको प्रयोग बढाउन थालेका छन् ।नेपाल राष्ट्रिय व्यवसायी महासंघका अध्यक्ष श्रेष्ठका अनुसार चीनबाट नेपाल आउने सामानमध्ये करिब ४० प्रतिशत अहिले समुद्री मार्गबाट आउन थालेको छ ।
तर दशैंको तत्कालीन माग पूरा गर्न समुद्री मार्ग प्रभावकारी विकल्प बन्न कठिन छ । सामान्य अवस्थामा उत्तरी स्थलमार्गबाट काठमाडौंसम्म सामान ल्याउन करिब १२–१३ दिन लाग्ने भए पनि समुद्री मार्गबाट सामान ल्याउँदा ५५ देखि ६५ दिनसम्म लाग्न सक्छ ।केही अवस्थामा यो अवधि डेढ महिनादेखि तीन महिनासम्म पुग्न सक्ने व्यापार विश्लेषकहरू बताउँछन् ।डा. खरेलका अनुसार व्यापारिक मार्गको समस्या एउटा नाका खोल्ने वा बन्द गर्ने विषय मात्र होइन । वैकल्पिक नाकामा पूर्वाधार, मौसमीय जोखिम र ठूलो परिमाणमा व्यापार धान्ने क्षमता विकास नगरेसम्म एउटा नाका बन्द हुँदा त्यसको असर समग्र आपूर्ति प्रणालीमा पर्नेछ ।
व्यापारीको लगानीसँगै बैंक कर्जा पनि जोखिममा
दशैंका लागि सामान आयात गर्न व्यवसायीहरूले ठूलो रकम बैंकबाट चालु पुँजी तथा आयातसम्बन्धी कर्जाका रूपमा परिचालन गर्छन् ।सामान नेपाल आएपछि बिक्रीबाट प्राप्त रकमले ऋण र ब्याज तिर्ने योजना हुन्छ । तर बाढीपछि सामान बजारमा पुग्न नसक्दा यो चक्र प्रभावित भएको छ ।यसका कारण व्यापारीको लगानी मात्र नभई बैंकिङ क्षेत्रबाट प्रवाह भएको कर्जासमेत जोखिममा पर्न सक्ने देखिएको छ । यद्यपि भोटेकोशी बाढीका कारण बैंकिङ क्षेत्रको कति रकम बराबरको कर्जा जोखिममा परेको छ भन्ने आधिकारिक तथ्यांक अहिलेसम्म सार्वजनिक भएको छैन ।
बीमा र भन्सारमा पनि जटिलता
बाढीबाट क्षतिग्रस्त सबै सामान बीमित नभएको व्यवसायीहरूको भनाइ छ । विशेषगरी कपडा, फलफूल, लसुनलगायतका वस्तुको बीमा गर्ने अभ्यास तुलनात्मक रूपमा कम रहेको बताइन्छ ।
प्रतितपत्रबाहेक अन्य माध्यमबाट रकम भुक्तानी गरेर आयात गरिएका केही सामानमा बीमा अनिवार्य नहुँदा साना व्यवसायी बढी जोखिममा पर्न सक्ने देखिएको छ ।यसबीच सरकारले भन्सार महसुल तिरिसकेको तर गन्तव्यमा पुग्नुअघि नै प्राकृतिक विपत्तिका कारण नष्ट भएको सामानको सट्टा उही प्रकृतिको वस्तु ६ महिनाभित्र पुनः आयात गरेमा पुनः भन्सार महसुल नलाग्ने व्यवस्था अघि सारेको छ ।
बीमातर्फ पनि प्रारम्भिक मूल्यांकनका आधारमा बढीमा ५० प्रतिशतसम्म अग्रिम दाबी भुक्तानी गर्न सकिने व्यवस्था अघि बढाइएको छ । यसबाट क्षतिग्रस्त व्यवसायीलाई पुनः व्यापार सुरु गर्न आवश्यक नगद व्यवस्थापनमा केही सहजता पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ ।भोटेकोशी तथा त्रिशूली बाढीबाट भएको क्षतिसम्बन्धी ५८३ वटा बीमा दाबीमा भदौ १५ सम्म २५ अर्ब ८७ करोड ३५ लाख रुपैयाँभन्दा बढीको प्रारम्भिक दाबी परेको छ । उक्त रकममा दशैंका सामानबाहेक जलविद्युत्, इन्जिनियरिङ तथा ठेक्का जोखिम, सम्पत्ति, मोटर र परिवहनलगायत विभिन्न क्षेत्रका दाबीसमेत समावेश छन् ।
आपूर्ति घट्दा बजारभाउ बढ्ने जोखिम
चाडपर्वका लागि ल्याइएका सामानको ठूलो हिस्सा बाढीमा क्षति भएको र बाँकी सामान केरुङ तथा अन्य स्थानमा रोकिएपछि नेपाली बजारमा केही वस्तुको आपूर्ति घट्न सक्ने देखिएको छ ।वैकल्पिक मार्ग प्रयोग गर्दा ढुवानी खर्च पनि उल्लेख्य रूपमा बढेको व्यवसायीहरू बताउँछन् । सामान्य अवस्थामा करिब डेढदेखि दुई लाख रुपैयाँ लाग्ने कन्टेनर ढुवानी खर्च अहिले तीनदेखि चार लाख रुपैयाँसम्म पुगेको उनीहरूको भनाइ छ ।
यसरी आपूर्ति घट्नु र ढुवानी लागत बढ्नुको प्रत्यक्ष असर उपभोक्ता मूल्यमा पर्न सक्ने देखिन्छ । कार्कीका अनुसार केही वस्तुको मूल्य १० देखि २० प्रतिशतसम्म बढ्ने जोखिम छ ।गत आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा नेपालले चीनबाट करिब ४ खर्ब २५ अर्ब २४ करोड रुपैयाँ बराबरका वस्तु आयात गरेको थियो । त्यसमध्ये रसुवागढी नाकाबाट मात्रै करिब ४५ अर्ब ७३ करोड ८२ लाख रुपैयाँ बराबरको आयात भएको थियो ।
दशैं नजिकिँदै गर्दा अहिलेको अवस्था हेर्दा चीनबाट मगाइएका चाडपर्व लक्षित सामानको ठूलो हिस्सा अझै आपूर्ति शृंखलामै अड्किएको छ । केही सामान भोटेकोशी बाढीले बगाएको छ, केही केरुङमा रोकिएका छन् भने केहीलाई वैकल्पिक नाकाबाट नेपाल भित्र्याउने प्रयास भइरहेको छ ।यसले दशैंको बजारमा सामानको अभाव, ढुवानी लागत वृद्धि र मूल्य बढ्ने जोखिमसँगै व्यापारीको नगद प्रवाह तथा बैंक कर्जामा समेत दबाब सिर्जना गर्ने देखिएको छ ।
