काठमाडौं । नेपाली बैंकिङ क्षेत्रमा असार महिना केवल आर्थिक वर्षको अन्तिम महिना मात्र होइन, सबैभन्दा व्यस्त समय पनि हो। आर्थिक वर्ष २०८२र८३ को अन्त्य नजिकिँदै जाँदा बैंक तथा वित्तीय संस्था, उद्योगी–व्यवसायी, व्यापारी र सर्वसाधारण सबै असार मसान्तको चटारोमा छन्। कर चुक्ता, बैंक कर्जाको ब्याज तथा किस्ता भुक्तानी, सरकारी राजस्व संकलन, वित्तीय विवरण मिलान र वार्षिक लक्ष्य पूरा गर्ने दौडले बैंकिङ प्रणाली अत्यधिक व्यस्त बनेको छ। असार मसान्तमा व्यवसायीहरूको पहिलो प्राथमिकता सरकारलाई तिर्नुपर्ने कर चुक्ता गर्नु हुन्छ। आयकर, मूल्य अभिवृद्धि कर (भ्याट), अन्तःशुल्क लगायतका कर बुझाउने समय यही भएकाले बैंकका शाखामा कारोबारको चाप उल्लेखनीय रूपमा बढ्छ । पछिल्ला वर्षहरूमा धेरै कर अनलाइन माध्यमबाट बुझाउन सकिने व्यवस्था भए पनि ठूलो परिमाणका कारोबारका कारण बैंकिङ प्रणालीमा कारोबारको मात्रा अस्वाभाविक रूपमा बढ्ने गरेको छ। यही समयमा बैंकबाट कर्जा लिएका उद्योगी, व्यवसायी तथा व्यक्तिगत ऋणीहरू पनि ब्याज र किस्ता भुक्तानी गर्न सक्रिय हुन्छन् । बैंकहरूले अधिकांश कर्जाको ब्याज त्रैमासिक रूपमा असुल गर्ने भए पनि आर्थिक वर्षको अन्त्यमा धेरै ऋणीले आफ्नो कर्जा खाताको ब्याज तथा बक्यौता मिलाउने गर्छन्। यसले बैंकहरूको नगद प्रवाहमा सुधार ल्याउनुका साथै निष्क्रिय कर्जा नियन्त्रण गर्न पनि सहयोग पुग्छ।
असार मसान्त बैंक तथा वित्तीय संस्थाका लागि वार्षिक वित्तीय प्रतिवेदन तयार गर्ने समय पनि हो। निक्षेप, कर्जा, लगानी, तरलता, पूँजीकोष, नाफा, निष्क्रिय कर्जा र अन्य वित्तीय सूचकहरूको अन्तिम अवस्था यही अवधिले निर्धारण गर्छ। त्यसैले बैंक व्यवस्थापनदेखि शाखा कार्यालयसम्म सबै कर्मचारी लक्ष्य पूरा गर्न केन्द्रित हुन्छन्।
यस अवधिमा निक्षेप संकलन र कर्जा असुली दुवैमा तीव्रता आउँछ। बैंकहरूले परिपक्व भएका कर्जाको असुली बढाउने, बक्यौता रहेका ग्राहकसँग नियमित सम्पर्क गर्ने तथा आवश्यक परे पुनर्तालिकीकरणका विकल्पबारे पनि छलफल गर्ने गर्छन्। अर्कोतर्फ व्यवसायीहरूले पनि नयाँ आर्थिक वर्ष सहज बनाउन पुराना दायित्व सकेसम्म घटाउने प्रयास गर्छन्। राजस्व संकलनका हिसाबले पनि असार मसान्त सरकारका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण समय हो। वार्षिक राजस्व लक्ष्य भेट्टाउन अन्तिम महिनामा ठूलो रकम सरकारी खातामा जम्मा हुने भएकाले बैंकहरू सरकारी कारोबार व्यवस्थापनमा समेत व्यस्त रहन्छन्। नेपाल राष्ट्र बैंकमार्फत हुने सरकारी भुक्तानी र राजस्व व्यवस्थापनका कारण अन्तरबैंक कारोबारको मात्रा पनि उल्लेखनीय रूपमा बढ्छ।
डिजिटल बैंकिङको विस्तारसँगै असार मसान्तको कारोबार गर्ने शैलीमा परिवर्तन आएको छ। मोबाइल बैंकिङ, इन्टरनेट बैंकिङ, क्यूआर भुक्तानी, कनेक्ट आईपीएस, आरटीजीएस तथा अन्य डिजिटल माध्यमबाट ठूलो परिमाणमा कर, किस्ता र ब्याज भुक्तानी हुन थालेको छ। यसले शाखामा हुने भीड केही घटाए पनि डिजिटल प्रणालीमाथिको दबाब भने उल्लेखनीय रूपमा बढाउने गरेको छ। त्यसैले बैंकहरूले यस अवधिमा आफ्ना डिजिटल सेवा चौबीसै घण्टा निगरानीमा राख्ने गर्छन्। बैंकिङ विज्ञहरूका अनुसार असार मसान्तमा देखिने उच्च कारोबारले अर्थतन्त्रको वास्तविक गतिविधिको पनि संकेत गर्छ। उद्योग, व्यापार, आयात–निर्यात तथा सेवा क्षेत्र सक्रिय हुँदा बैंकिङ कारोबार स्वतः बढ्छ। तर आर्थिक गतिविधि सुस्त हुँदा कर संकलन, कर्जा असुली र बैंकिङ कारोबारमा समेत प्रभाव देखिने गर्छ।
यस वर्ष पनि बैंकहरूले ग्राहकलाई समयमै ब्याज, किस्ता तथा कर भुक्तानी गर्न आग्रह गरेका छन्। अन्तिम दिनसम्म पर्खँदा प्रणालीमा अत्यधिक चाप, नेटवर्क समस्या वा कारोबार ढिलो हुने सम्भावना रहने भएकाले समयमै दायित्व पूरा गर्न बैंकहरूको सुझाव छ। असार मसान्त बैंकहरूको वित्तीय स्वास्थ्य मूल्यांकन गर्ने महत्वपूर्ण आधार पनि हो। यस अवधिमा कर्जा असुली राम्रो भए निष्क्रिय कर्जा घट्ने, ब्याज आम्दानी बढ्ने र वित्तीय नतिजा सुधारिने सम्भावना रहन्छ। आर्थिक वर्षको अन्त्यसँगै बैंक, व्यवसायी र सरकार सबै आफ्नो–आफ्नो लक्ष्य पूरा गर्ने प्रयासमा जुटेका छन्। कर चुक्ता, ब्याज भुक्तानी र कर्जा किस्ताको चटारोले अहिले बैंकिङ क्षेत्रलाई चलायमान बनाएको छ। यही गतिविधिले आगामी आर्थिक वर्षको सुरुआती वित्तीय अवस्था, तरलता, राजस्व संकलन र बैंकहरूको कार्यसम्पादनमा समेत महत्त्वपूर्ण प्रभाव पार्ने भएकाले असार मसान्तलाई नेपाली बैंकिङ प्रणालीको सबैभन्दा निर्णायक समयका रूपमा हेरिन्छ।
