बैंकिङ खबर/ यतिबेला श्रीलंका चरम चार्थिक संकटमा पुगेको छ । श्रीलंका स्वतन्त्रता भएपछि गम्भीर आर्थिक संकटमा परेको यो पहिलो पटक हो । श्रीलंकामा १७ प्रतिशतभन्दा बढी महंगी पुगिसकेको छ । मानिसहरु पेट्रोल, खाना पकाउने ग्याँस, मट्टितेल खरिद गर्नका लागि घण्टाैँसम्म लाइनमा बस्न बाध्य भएका छन् । जसका कारण श्रीलंकामा चरम आर्थिक संकट छाएका छ । श्रीलंकामा खाद्यान्नको मूल्य आकाशिएको छ ।
राजधानी कोलम्बोमा बस्ने रमेश मारिया रिटायर्ड कर्मचारी हुनुहुन्छ । श्रीलंकाको वर्तमान आर्थिक अवस्थाका कारण उहाँको जनजीवन पनि कष्टकर बन्दै गएको छ । दैनिक रुपमा सेवन गर्ने औषधि सहज रुपमा नपाएको उहाँको गुनासो छ । पाइए पनि मूल्य दोब्बर भइसकेको उहाँ बताउनुहुन्छ । उहाँ भन्नुहुन्छ, ‘मेरो छोराको जागिर टुट्यो । मैले बचत गरेको पैसाको अहिले कुनै मूल्य नै छैन । प्रत्येक वस्तुको मूल्य चार गुणासम्म बढेको छ । मलाई थाहा छैन कि यो अवस्था कहिलेसम्म रहन्छ ।’
अस्पतालले रोक्यो शल्यक्रिया सेवा
स्वास्थ्य सुविधाको अभावमा श्रीलंकाको एउटा अस्पतालले शल्यक्रिया रोकेको छ । स्वास्थ्य सुविधा अभाव भएपछि क्यान्डीको पेराडेनिया अस्पतालमा शल्यक्रिया रोकिएको हो । अस्पतालले एक परिपत्र जारी गर्दै शल्यक्रिया रोक्नुको कारण उल्लेख गरेको छ ।
‘हाम्रो अस्पतालमा एनेस्थेसिया र शल्यक्रियाका लागि प्रयोग हुने धेरै औषधि र उपभोग्य वस्तुको अभाव छ । भर्ना भएका बिरामीको शल्यक्रियालगायतका सबै नियमित शल्यक्रियाहरू स्थगित गर्ने निर्णय भएको छ’, सोमबार अस्पतालले जारी गरेको परिपत्रमा भनिएको छ । अस्पतालका निर्देशकले औषधिको अभाव देखाउँदै सबै नियमित शल्यक्रियाहरू अस्थायी रूपमा रोकेको बताएका छन् ।
बढ्दो इन्धन संकट
श्रीलंकासँग यतिबेला विदेशी मुद्रा छैन । यस्तो अवस्थामा उसले इन्धन खरिद गर्न पाएको छैन । खाद्य पदार्थ र औषधि समेत खरिद गर्न सकेको छैन् । विदेशी मुद्रा भण्डारको बचाउँदै गर्दा महंगी १७.५ प्रतिशतसम्म पुगेको छ । थर्मल प्लान्टमा इन्धन छैन । जसका कारण दैनिक ५ घण्टासम्म लोडसेडिङ भइरहेको छ । श्रीलंकामाथि यतिबेला ५१ अर्ब डलरको ऋण छ ।
श्रीलंकाले चीनसँग पनि ठूलो मात्रामा ऋण लिएको छ । उक्त ऋण उसले तिर्न सकिरहेको छैन । चीनसँगको ऋण श्रीलंका रि–स्ट्रक्चर होस् भन्ने चाहन्छन् ।
बढ्दो भ्रष्टाचार
श्रीलंकामा पहिले व्याप्त भ्रष्टाचार थियो । मारिया भन्नुहुन्छ ‘अहिले जुन अवस्था आएको छ त्यो लामो समयसम्मको भ्रष्टाचार कै कारण हो, अहिले आएर असर देखिएको मात्रै हो ।’
सर्वसाधारणसँग पैसा छैन । जति पैसा छ त्यसको पनि मूल्य नै छैन । नेपाली १ रुपैयाँको ९९ रुपैयाँ मात्रै छ । श्रीलंकामा यो समय आधार किलो मिल्क पाउडरको मूल्य श्रीलंकन ८०० छ ।
सरकारी दमन नीति
यस देशमा सरकारी दमत नीतिका कारण पनि यो अवस्थामा आएको कतिपयको भनाइ छ । कोलम्बोमा काम गर्ने एक स्थानीय पत्रकारले भन्नुभयो , ‘सरकार अहिले ती मानिसहरुलाई निशाना बनाएको छ, जो सरकारको विरुद्ध बोलिरहेका छन् ।’ उहाँका अनुसार सरकारलाई प्रदर्शनले कुनै फरक परेको छैन । सरकारले प्रदर्शनलाई कुनै महत्व दिएको छैन । सरकारका तर्फबाट कुनै प्रतिक्रिया पनि आएको छैन ।
‘१-२ वर्षअघिदेखि नै श्रीलंकामा आम जीवन निकै मुस्किल भइरहेको थियो । मानिसहरु आफ्नो खर्च आफै चलाउन सकेका थिए । तर जब यो सरकार सत्तामा आयो । तर मानिसहरुको जनजीवन अझ कष्टकर बन्यो । अब घरको खर्च चलाउन पनि समस्या भइरहेको छ ।’
श्रीलंकामा यतिबेला ठूलो संकट खाद्यान्नसँगै विजुलीको पनि हो । पर्याप्त विजुली नै छैन । लोडसेडिङ हरेक दिन भइरहेको छ । इन्धनका लागि घण्टौ लाइनमा लागिरहेका मानिसहरु बेहोस भइरहेका छन् । इन्धनको अभावमा सवारी साधन सञ्चालन रोकिएको छ । खाना पकाउने ग्याँसका लागि लामो लाइन लाग्नु परिरहेको छ ।
नोट धेरै छपाउँदा मूल्य घट्यो
श्रीलंकामा आर्थिक संकट अत्यन्तै गहिरो भएसँगै सरकारले समिति बनायो । त्यो समितिले कुनै ठोस काम गर्न सकेन । सरकारले कैयन सल्लाहकार समिति पनि बनायो । समिति अन्तर्गत अन्य समितिहरु पनि बनाइयो । तर कुनै समस्या समाधान भएन । यसरी श्रीलंकाको अर्थतन्त्र संकट पर्दै जानुमा धेरै नोट छाप्ने नीति पनि कारक भएको विज्ञहरु बताउँछन् ।
केन्द्रीय बैंकले विदेशी मुद्रा लेनदेनको प्रतिबन्ध हटायो
श्रीलंका केन्द्रीय बैंकले विदेशी मुद्रा लेनदेनमा प्रतिबन्ध हटाएको छ । केन्द्रीय बैंकले आयातकर्ताहरूलाई बेच्न अनुमति दिएको छ । केन्द्रीय बैंकले बैङ्कहरूलाई जारी गरेको परिपत्रअनुसार बैङ्कहरूले आयातकर्ताहरूलाई फर्वार्ड कभर उपलब्ध गराउने प्रतिबन्ध चैत ११ गतेदेखि फुकुवा गरेको हो । २५ अप्रिल, २०२१ मा केन्द्रीय बैंकले बैंकहरू भित्र मात्र फर्वार्ड लेनदेन र स्वैप सीमित गरेको थियो ।
बैंकहरूले ग्राहकहरूलाई मात्र डलर बेच्न अनुमति दिएका थि । बैंकहरूलाई निर्यातकर्ताहरूबाट फर्वार्ड किन्न अनुमति दिइएको थियो । केन्द्रीय बैंकका गभर्नर निभार्ड काब्रालले ‘लाइसेन्स प्राप्त वाणिज्य बैंकहरूद्वारा विदेशी मुद्रा बिक्री र खरिदमा बैंकिङ निर्देशन खारेज गरिएको छ ।’ घट्दो सञ्चितिसँगै श्रीलंकाले अहिले गम्भीर विदेशी मुद्रा संकटको सामना गरिरहेको छ । आवश्यक आयातको बिल जुटाउन सरकार असमर्थ भइरहेको छ । यो मुलुक अहिले टाट पल्टिने अवस्थामा छ ।
श्रीलंकाको ट्रेजरी उपज बुधबारको लिलामीमा परिपक्वताहरूमा बढेर ३ महिनाको उपज ७५ आधार बिन्दुले १२.१० प्रतिशतमा पुगेको छ, राज्य ऋण कार्यालयको तथ्याङ्कले देखाएको छ कि दुई वर्षको मुद्रा मुद्रणको प्रभाव देशले महसुस गर्न थालेको छ । ऋण कार्यालयले ५६ अर्ब रुपैयाँको बिल प्रस्ताव गरेको र ३ महिनामा ५४ अर्ब ८ करोड रुपैयाँको बिल बिक्री गरेको छ ।
६ महिनाको प्रतिफल ९३ आधार बिन्दुले बढेर ११.९८ प्रतिशत पुगेको छ, जसमा ५० करोड ३० लाख रुपैयाँ बिक्री भएको छ । १२ महिनाको उपज ८५ आधार बिन्दुले बढेको छ जसमा ११,१६५ मिलियन रुपैयाँ उठेको छ । श्रीलंकाले विनिमय दर पेगलाई कमजोर पार्दै, ब्याज दरहरू कम राख्न अपाङ्ग बन्ड लिलामी मार्फत छापिएको पैसाको कारणले गम्भीर मुद्रा संकटको सामना गरिरहेको छ । मुद्रा छाप्न थालेपछि अमेरिकी डलरको १ सय ८५ बाट अहिले भारु २ सय ८५ पुगेको छ र ब्याजदर पनि बढिरहेको छ ।
विदेशी मुद्रा नभएपछि राष्ट्रिय परीक्षा स्थगित
कागज खरिद गर्न विदेशी मुद्रा नभएपछि श्रीलंकामा राष्ट्रिय परीक्षा स्थगित भएको छ । प्रश्नपत्र छाप्ने कागज आयातका लागि विदेशी मुद्रा सञ्चितिको अभावपछि श्रीलंकाले पश्चिमी प्रान्तमा सोमबारबाट सुरु हुने भनिएको परीक्षा अनिश्चितकालका लागि स्थगित गरेको हो । सन् १९४८ मा श्रीलंका स्वतन्त्रता भएपछि सबैभन्दा खराब आर्थिक संकटको सामना गरिरहेको छ । शिक्षा अधिकारीहरुका अनुसार श्रीलंकासँग कागज आयात गर्नको लागि समेत डलरको अभाव रहेको छ।
अत्यावश्यक बस्तु आयातका लागि विदेशी मुद्रा सञ्चितिको अभावले ल्याएको कमजोर आर्थिक संकटले मुलुकमा खाद्यान्न, इन्धन र औषधिको अभाव भएको छ । सरकारले दूधको धुलो, चिनी, दाल र चामललगायत रासनको व्यवस्था गरेपछि किराना पसलमा लामो लाइन लागेको छ ।
आईएमएफसँग सहकार्य गर्दै केन्द्रीय बैंक
श्रीलंका केन्द्रीय बैंकले आईएमएफसँग सहकार्य गर्न तयार रहेको जनाएको छ । अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (आईएमएफ) द्वारा जारी श्रीलंकामा आइभि स्टाफ रिपोर्टको जवाफ दिँदै, केन्द्रीय बैंकले भन्यो ‘यो विश्वव्यापी ऋणदातासँग सरकारले खोजेको नजिकको संलग्नतामा आईएमएफसँग सहयोग गर्न तयार छ ।’ “सरकारले आईएमएफसँग नजिकको संलग्नता खोजिरहेको संकेत गर्दै, सीबीएसएल यस्तो संलग्नतामा सहयोग गर्न तयार छ,“ केन्द्रीय बैंकले विज्ञप्तिमा भनेको छ ।
यसैबीच, केन्द्रीय बैंकले सरकारलाई नीतिगत विषयमा थप गहिरो विश्लेषण उपलब्ध गराउने र त्यसमा सरकारसँग निरन्तर वार्तामा संलग्न भई आफ्नो विश्लेषण प्रकाशित गर्ने क्रम जारी राखेको छ ।
उनले अगस्ट २०२१ देखि मौद्रिक नीति कडाइ, विनिमय दर लचिलोपनलाई अनुमति दिने, विदेशी विनिमय बजार कारोबारमा प्रतिबन्ध हटाउने, परिकल्पित राजस्व बृद्धि गर्ने उपायहरू कार्यान्वयन गर्ने, र प्रमुख वस्तुहरूमा बजारमा आधारित मूल्य समायोजनलाई अनुमति दिने लगायतका काम गर्दै गर्दै आएको छ ।
