बैंकिङ खबर / हरितालिका तीज नेपाली महिलाका लागि धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व मात्र होइन, आफन्तसँग भेटघाट गर्ने, माइती जाने, दर खाने र खुसी साटासाट गर्ने अवसर पनि हो। पछिल्लो समय तीजको उत्सवसँगै नयाँ कपडा, गहना, खानपिन र अन्य सामग्रीमा हुने खर्च पनि बढ्दै गएको छ। तर तीजलाई केवल खर्च गर्ने पर्वका रूपमा नभई आफ्नो आर्थिक अवस्था सुधार्ने र भविष्यका लागि वित्तीय योजना बनाउने अवसरका रूपमा पनि लिन सकिन्छ। तीजमा गहना लगाउने र किन्ने परम्परा नेपाली समाजमा पुरानै हो। महिलाका लागि गहना सौन्दर्यसँग मात्र जोडिएको विषय होइन, कतिपय अवस्थामा सम्पत्तिका रूपमा पनि हेरिन्छ। त्यसैले तीजमा गहना किन्नु वा लगाउनु गलत होइन। तर बदलिँदो आर्थिक परिवेशमा महिलाको आर्थिक सुरक्षा गहनामा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। बैंक खातामा बचत, आकस्मिक कोष, बीमा, लगानी र आफ्नै व्यवसायमा लगानी पनि आर्थिक सुरक्षाका महत्वपूर्ण आधार हुन्। धेरै महिलाले परिवारको आम्दानी र खर्च व्यवस्थापनमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिरहेका हुन्छन्। घरको दैनिक खर्चदेखि बालबालिकाको शिक्षा, स्वास्थ्य र अन्य आवश्यकताको व्यवस्थापनसम्म महिलाको भूमिका ठूलो हुन्छ। तर परिवारको आर्थिक व्यवस्थापनमा महत्वपूर्ण भूमिका हुँदाहुँदै पनि आफ्नै नाममा पर्याप्त बचत नहुन सक्छ। कतिपय महिलाको आम्दानी भए पनि नियमित बचत गर्ने बानी विकास भएको हुँदैन।
यही ठाउँमा बैंकिङ पहुँच र वित्तीय सचेतनाको महत्व देखिन्छ। आफ्नो नाममा बैंक खाता हुनु, नियमित रूपमा केही रकम बचत गर्नु र आफ्नो आम्दानी तथा खर्चको हिसाब राख्नु आर्थिक आत्मनिर्भरताको पहिलो चरण हो। महिलाले ठूलो रकमबाटै बचत सुरु गर्नुपर्छ भन्ने छैन। आम्दानीअनुसार थोरै रकमबाट सुरु गरेर नियमित बचत गर्ने बानी बसाल्न सकिन्छ। उदाहरणका लागि, हरेक महिना २ हजार, ५ हजार वा १० हजार रुपैयाँ छुट्याएर बचत गर्ने हो भने केही वर्षमा त्यसले राम्रो रकमको रूप लिन सक्छ। महत्वपूर्ण कुरा रकमभन्दा पनि नियमितता हो। दैनिक जीवनमा हुने साना–साना खर्च नियन्त्रण गरेर बचत गर्ने बानीले भविष्यमा ठूलो आर्थिक सुरक्षा दिन सक्छ । तीजमा हुने खर्चलाई पनि यही दृष्टिकोणबाट हेर्न सकिन्छ। पर्व मनाउन खर्च गर्नु आवश्यक छ। परिवार र आफन्तसँग खुसी साट्न, नयाँ कपडा लगाउन वा गहना किन्न पनि मानिसले आफ्नो क्षमता अनुसार खर्च गर्छन्। तर सबै आम्दानी खर्च गरेर पर्व मनाउनेभन्दा केही रकम बचत वा लगानीका लागि छुट्याउने हो भने त्यसले दीर्घकालीन लाभ दिन सक्छ।
यसको अर्थ तीजमा गहना नकिनौँ वा खर्च नगरौँ भन्ने होइन। बरु आफ्नो आम्दानी र क्षमताअनुसार खर्चसँगै बचत र लगानीलाई पनि प्राथमिकता दिऔँ भन्ने हो। तीजमा ५० हजार रुपैयाँ खर्च गर्ने योजना छ भने त्यसको केही हिस्सा बैंक खातामा बचत गर्न सकिन्छ। आफ्नो आवश्यकता र जोखिम क्षमताअनुसार अन्य वित्तीय साधनमा लगानी गर्ने विकल्प पनि खोज्न सकिन्छ। महिलाको आर्थिक सशक्तीकरण बचतमा मात्र सीमित हुँदैन। बचतबाटै भविष्यमा लगानी र उद्यमशीलताको बाटो खोल्न सकिन्छ। अहिले बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले महिला उद्यमीलाई लक्षित गरेर विभिन्न प्रकारका कर्जा सुविधा पनि सञ्चालन गरिरहेका छन्। घरमै बसेर सानो व्यवसाय गर्ने, कृषि तथा पशुपालनमा संलग्न हुने, सिलाइ–बुनाइ, खाद्य उत्पादन, सौन्दर्य व्यवसाय, खुद्रा व्यापार वा अन्य व्यवसाय सञ्चालन गर्ने महिलाका लागि बैंकिङ क्षेत्रबाट पूँजी जुटाउने अवसर छ। महिला उद्यमशीलता कर्जाको उद्देश्य पनि महिलालाई व्यवसाय सञ्चालन तथा विस्तारका लागि आवश्यक वित्तीय स्रोत उपलब्ध गराउनु हो। यसले महिलालाई आफ्नै व्यवसाय सुरु गर्न, विस्तार गर्न र आम्दानीको स्रोत बनाउन सहयोग गर्न सक्छ। तर कर्जा लिँदा बैंकले कति रकम दिन्छ भन्नेभन्दा पनि आफूले कति रकम सहज रूपमा तिर्न सक्छु भन्ने विषयलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक हुन्छ।
महिलाको आर्थिक स्वतन्त्रताको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष वित्तीय ज्ञान हो। बैंकमा खाता हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। आफ्नो खातामा कति रकम छ, कहाँ खर्च भइरहेको छ, कति बचत भइरहेको छ, कर्जा लिँदा ब्याज र किस्ता कति पर्छ, बीमा तथा लगानीका विकल्प के छन् भन्नेजस्ता विषयमा पनि जानकारी हुनु आवश्यक छ। अहिले डिजिटल बैंकिङको विस्तारसँगै महिलाका लागि वित्तीय कारोबार पहिलेभन्दा सहज भएको छ। मोबाइल बैंकिङ, डिजिटल भुक्तानी र अनलाइन कारोबारले बैंकसम्म पुग्नुपर्ने बाध्यता घटाएको छ। तर डिजिटल कारोबारसँगै सुरक्षा चुनौती पनि बढेका छन्। पासवर्ड, पिन, ओटीपी र बैंकिङ विवरण अरूलाई नदिने तथा शंकास्पद लिंक र फोनबाट सावधान रहने विषयमा पनि महिलालाई सचेत बनाउन आवश्यक छ।
आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर हुन ठूलो रकमको मालिक हुनुपर्छ भन्ने छैन। आफ्नो आम्दानीको केही हिस्सा नियमित बचत गर्न सक्नु, आकस्मिक अवस्थामा अरूसँग पैसा माग्नुपर्ने अवस्था नआउने गरी कोष बनाउन सक्नु, आवश्यकताअनुसार लगानी गर्न सक्नु र आफ्नै आर्थिक निर्णय लिन सक्नु नै आर्थिक आत्मनिर्भरताको आधार हो। त्यसैले तीजलाई महिलाको आर्थिक जीवनसँग जोडेर हेर्ने हो भने यसलाई एउटा नयाँ सुरुवातको अवसर बनाउन सकिन्छ। यस वर्ष आफ्नो नाममा बैंक खाता खोल्ने, नियमित बचत सुरु गर्ने, अनावश्यक खर्च घटाउने, आपत्कालीन कोष बनाउने वा भविष्यमा व्यवसाय गर्ने योजना बनाउनेजस्ता साना निर्णय लिन सकिन्छ। यस्ता साना निर्णय नै विस्तारै ठूलो आर्थिक परिवर्तनको आधार बन्न सक्छन्। तीज हरेक वर्ष आउँछ। हरेक वर्ष नयाँ कपडा, गहना र अन्य सामग्री थपिन सक्छन् । तर त्यससँगै हरेक वर्ष आफ्नो बैंक ब्यालेन्स पनि बढ्दै गयो भने त्यसको महत्व अझ ठूलो हुन्छ। आजको बचत भोलिको सुरक्षा बन्न सक्छ। आजको लगानी भविष्यको आम्दानी बन्न सक्छ र आजको सानो व्यवसाय भोलि ठूलो उद्यम बन्न सक्छ। त्यसैले यसपालिको तीजमा गहना लगाऔँ, पर्व मनाऔँ, परिवारसँग खुसी साटौँ। तर त्यससँगै आफ्नो आर्थिक भविष्यका लागि पनि केही गरौँ। गहना शरीरमा सजिन्छ, तर आर्थिक आत्मनिर्भरता जीवनभर काम लाग्छ। यसपालिको तीजमा एउटा संकल्प गरौँ—गहना पनि जोडौँ, खुसी पनि बाँडौँ; तर आफ्नो बैंक ब्यालेन्स र आर्थिक भविष्य पनि बढाऔँ।
