बैंकिङ खबर/ तिहार, उज्यालो र खुशीको पर्व । घर–घरमा दियो बालिन्छ, माला र मिठाई बाँडिन्छ, गीत गाइन्छ, र धनधान्यको आराधना गरिन्छ। तर यो पर्व केवल रमाइलो र रंगीन क्षण मात्रै होइन, आर्थिक दृष्टिले पनि अवसरको समय हो।
प्रत्येक वर्ष देउसी-भैलो खेलेर, दिदीबहिनी वा दाजुभाइबाट टीकामा पाएको नगदले धेरै घरमा सानो आम्दानीको स्रोत बनाउँछ। यही रकमलाई बैंक खातामा जम्मा गरेर भविष्यमा ठूलो उपलब्धि बनाउन सकिन्छ । कसरी देउसी-भैलो वा टीकाको पैसालाई बचतमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ, त्यसको सामाजिक-आर्थिक महत्व के छ, र यसले कसरी हाम्रो भविष्यलाई सुरक्षित र उज्यालो बनाउँछ।
पर्वको आम्दानी- मात्र खर्च होइन, बचतको सम्भावना पनि
तिहारमा नेपाली समाजको आर्थिक प्रवाह असाधारण रूपमा बढ्छ। बजारमा किनमेल, उपहार, परिकार र सजावटमा अरबौं रुपैयाँ खर्च हुन्छ। त्यसैबीच गाउँ–बस्तीमा बालबालिका र युवाहरू देउसी–भैलो खेल्दै नगद संकलन गर्छन्। घर–घरमा पनि टीका लगाउने क्रममा दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीच पैसा र उपहार साटासाट हुन्छ।
यी रकमहरू स–सानो देखिए पनि जम्मा गर्दा ठूलो हुन्छ। उदाहरणका लागि, यदि एउटा परिवारले टीकामा ५ हजार रुपैयाँ पायो र अर्कोले देउसी–भैलोबाट ३ हजार जम्मा गर्यो भने, त्यो ८ हजार रुपैयाँ तुरुन्त खर्च नगरी बैंकमा राख्दा ब्याजसहित केही महिनामै ८५०० भन्दा बढी हुन सक्छ। यसरी हरेक वर्ष सानो बचत पनि ठूला रकममा परिणत हुन्छ।
तर हाम्रो सामाजिक बानी भने खर्चमुखी छ, देउसीको पैसा मिठाई, कपडा वा मोबाइल रिचार्जमा सकिन्छ। यही सोच परिवर्तन गर्न अबको तिहारदेखि नयाँ सुरुवात गर्न सकिन्छ।
किन खोल्ने बैंक खाता ?
१. सुरक्षा र स्थायित्व
घरमा नगद राख्दा चोरी, आगलागी वा हराउने जोखिम रहन्छ। बैंकमा जम्मा गरेपछि त्यो रकम सुरक्षित हुन्छ। नेपाल राष्ट्र बैंकको नियमअनुसार प्रत्येक ग्राहकको निक्षेप निश्चित सीमा भित्र बीमाले पनि सुरक्षित राखिन्छ।
२. ब्याज आम्दानी
बैंकले बचत खातामा ब्याज दिन्छ—यो “पैसाले पैसा कमाउने” अवसर हो। तिहारको पैसा बैंकमा राख्दा त्यो रकम आफैं बढ्न थाल्छ।
३. वित्तीय अभिलेख र पहुँच
बैंक खाता भएको व्यक्तिलाई भविष्यमा ऋण, बीमा, सरकारी सहयोग, छात्रवृत्ति वा सामाजिक सुरक्षा योजनामा सजिलै पहुँच मिल्छ।
४. डिजिटल नेपालतर्फको पाइला
मोबाइल बैंकिङ् र डिजिटल भुक्तानी आजको आवश्यक प्रविधि हो। एक पटक खाता खोलेपछि क्युआर कोड, इ सेवा वा कनेक्ट आइपिएस जस्ता सेवामा प्रवेश सजिलो हुन्छ।
५. बचतको बानी विकास
सानो उमेरदेखि नै बचतको बानी बसाल्ने अवसर हो यो। बालबालिका र युवाहरूले देउसी–भैलोको पैसा जम्मा गर्ने बानी बसाल्दा भविष्यमा आर्थिक जिम्मेवारीको भावना विकसित हुन्छ।
कसरी सुरु गर्ने — पाँच सरल उपाय
परिवारमा छलफल गरौं
टीकाको दिन दाजुभाइले पाएको रकम वा देउसी–भैलोको कमाइको केही हिस्सा बचतमा राख्ने निर्णय पारिवारिक रूपमा लिन सकिन्छ।
नजिकको बैंकमा जानकारी लिऔं
नागरिकता वा परिचयपत्र लिएर नजिकको बैंक शाखामा जानुहोस्। धेरै बैंकले ‘साना बचत खाता’ बिना न्यूनतम रकम पनि खोलेर दिने सुविधा दिएका छन्।
बालबालिका र युवाका लागि विशेष खाता खोलौं
अधिकांश बैंकले ‘बाल बचत खाता’ र ‘युवा योजना’ नामका योजनाहरू सञ्चालन गरेका छन्—जसमा न्यून ब्याजमा निकासी, उच्च ब्याजदर र पुरस्कारसम्म पाइन्छ।
मोबाइल बैंकिङ् सक्रिय गरौं
मोबाइल एपबाट रकम ट्रान्सफर गर्न, ब्यालेन्स हेर्न र बिल तिर्न सहज हुन्छ। यसले बैंकिङलाई दैनिकीमा जोड्छ।
नियमित बचतको लक्ष्य राखौं
हरेक महिना वा हरेक पर्वपछि निश्चित रकम जम्मा गर्ने योजना बनाउँदा सानो आम्दानी पनि ठूलो पूँजीमा परिणत हुन्छ।
तिहार, देवी लक्ष्मी र आर्थिक अनुशासन
लक्ष्मी पूजाको सांस्कृतिक अर्थ केवल धनकी देवीको आराधना होइन—सत्य, श्रम र बचतको प्रतीक पनि हो। धन तब मात्र स्थायी हुन्छ जब त्यसलाई सही बाटोमा प्रयोग गरिन्छ। यही सोचलाई आधुनिक अर्थमा रूपान्तरण गर्दा “लक्ष्मीको आशीर्वाद = बचत र लगानी” बन्न सक्छ।
तिहारमा दीपावली गरेर अन्धकार हटाइन्छ, त्यसैगरी बैंकमा बचत गरेर आर्थिक अन्धकार हटाउन सकिन्छ। देवी लक्ष्मीका अनुयायी बन्ने नयाँ तरिका हो, “सजिलो खर्च होइन, सोचिएको बचत।”
नेपालमा बचत र वित्तीय समावेशनको अवस्था
नेपाल राष्ट्र बैंकका तथ्यांक अनुसार करिब ८५ प्रतिशत जनसंख्याले बैंकिङ् पहुँच पाएका छन्, तर ग्रामीण क्षेत्रमा अझै पनि धेरैले औपचारिक वित्तीय सेवा लिन सकेका छैनन्। पर्व र सामाजिक कार्यक्रमहरूलाई वित्तीय सचेतनासँग जोड्न सकियो भने यो पहुँच १०० प्रतिशतसम्म पुग्न सक्छ।
तिहारजस्ता लोकप्रिय पर्वमा ‘बैंक खाता खोलौं’ अभियानले ठूला परिणाम दिन सक्छ। खासगरी बालबालिकालाई देउसी–भैलोको पैसा बचत गर्न सिकाउने बानीले अर्को पुस्तालाई वित्तीय रूपमा जिम्मेवार बनाउनेछ।
सरकारी र बैंकिङ् पहल
नेपाल राष्ट्र बैंकले ‘वित्तीय साक्षरता कार्यक्रम’ सञ्चालन गरिरहेको छ। धेरै बैंकले पनि “एक खाता, एक घर” अभियान चलाएका छन्। तिहारमा बैंकहरू गाउँ–बस्तीमा अस्थायी काउण्टर राखेर नयाँ खाता खोल्ने प्रोत्साहन कार्यक्रम चलाउन सक्छन्।
केही बैंकहरूले तिहारमा नयाँ खाता खोल्ने ग्राहकलाई उपहार, बीमा वा बोनस ब्याज दर दिने योजना पनि ल्याएका छन्। यस्तो अभियानले उत्सवलाई व्यवहारिक र फाइदाजनक बनाउँछ।
बालबालिकाको दृष्टान्त ‘देउसीको पैसा’बाट भविष्यको सुरुवात
तिहारको कमाइ केवल रमाइलो होइन, भविष्य निर्माणको आधार बन्न सक्छ। तिहारले घर उज्यालो बनाउँछ, तर अब समय आएको छ, यसले भविष्य पनि उज्यालो बनाओस्। देउसी–भैलोमा जम्मा भएको पैसा वा भाइटीकाको उपहार अब खर्च मात्र होइन, आर्थिक बीउ हो।
यस वर्ष तिहारमा जब तपाईंले टीका लगाउँदै नगद पाउनुहुन्छ, वा देउसी खेलेर कमाउनुहुन्छ, एउटा सानो निर्णय लिनुहोस्त्यो, रकमको केही हिस्सा बैंकमा जम्मा गरौं।
सानो रकमले ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ, शिक्षा, स्वास्थ्य, आपतकालीन खर्च वा भविष्यको लगानीमा। तिहारको कमाईबाट बैंक खाता खोलौं, यो केवल सन्देश होइन, उज्यालो अर्थतन्त्रतर्फको यात्रा हो।
