बैंकिङ खबर/ नेपाल र भारत लगायत सम्पूर्ण हिन्दू समुदायमा मनाइने तिहार (दीपावली) हिन्दूहरूको दोस्रो महान् चाड हो । तिहारको पहिलो दिन पर्ने धनतेरसलाई शुभ–लाभको सुरुवातको दिनका रूपमा लिइन्छ ।
आजको दिनले मात्र नयाँ किनमेल वा उत्सवको सन्देश दिँदैन, यसले स्वास्थ्य, धन, समृद्धि र जीवनमा प्रकाश ल्याउने गहिरो धार्मिक–दार्शनिक सन्देश पनि बोकेको हुन्छ ।
धनतेरसको मूल अर्थ नै ‘धन’ (सम्पत्ति, सम्पन्नता) र ‘तेरस’ (त्रयोदशी–तिथिको नाम) हो । कात्तिक कृष्ण त्रयोदशीका दिन मनाइने यो पर्व तिहारको शुभारम्भको संकेत हो । यस दिन भगवान् धन्वन्तरीको आराधना गरिन्छ, जसलाई आयु, स्वास्थ्य र आरोग्यका देवता मानिन्छ ।
भगवान् धन्वन्तरी : स्वास्थ्यका देवता
धनतेरस पर्वको प्रमुख केन्द्रमा भगवान् धन्वन्तरी रहन्छन् । धार्मिक मान्यताअनुसार, समुद्र मन्थनको क्रममा जब देवता र दानवले अमृत निकाल्न खोजिरहेका थिए, त्यही बेला भगवान् विष्णुको अवतारका रूपमा धन्वन्तरी अमृतको कलश लिएर प्रकट भएका थिए ।
उनीसँग आयुर्वेदको ज्ञान पनि रहेको थियो, जसलाई मानव स्वास्थ्यको आधारका रूपमा आजसम्म मान्यता दिइन्छ । त्यसैले धनतेरसलाई ‘आयुर्वेद दिवस’को रूपमा पनि मनाइन्छ ।
धन्वन्तरी भगवान् स्वास्थ्यका प्रतीक हुन् । उनले मानिसलाई सन्देश दिएका छन् कि धनभन्दा ठूलो धन स्वास्थ्य हो । स्वस्थ शरीरमा नै लक्ष्मी बस्छ, त्यसैले धनतेरसले स्वास्थ्य र धन दुबैको सन्तुलनमा जोड दिन्छ ।
धनतेरस र तिहारको सम्बन्ध
धनतेरस तिहारको पहिलो दिन हो । तिहारलाई उज्यालोको चाड भनिन्छ र यसका पाँच दिन क्रमशः—
१. धनतेरस (धनत्रयोदशी)
२. कुकुर तिहार
३. लक्ष्मी पूजा (दीपावली)
४. गोवर्धन पूजा वा मद्र्दान पूजा
५. भाइटीका
धनतेरसले नै यस पाँच दिने उज्यालो पर्वको शुभारम्भ गर्छ। यो दिन घर–घरमा सफाइ, सजावट, र नयाँ वस्तु खरिद गरेर लक्ष्मीको स्वागतको तयारी गरिन्छ ।
धार्मिक विश्वास अनुसार धनतेरसकै दिन घरमा दीप प्रज्वलन गरेर लक्ष्मीलाई आमन्त्रण गरिन्छ, जसले तिहारको मुख्य दिन (लक्ष्मी पूजाको रात) सम्म समृद्धिको ऊर्जा घरमा फैलाउँछ ।
धनतेरसको धार्मिक महत्त्व
समृद्धिको प्रतीक दिन
धनतेरसको दिनलाई धन, ऐश्वर्य र सम्पन्नता भित्रिने शुभ अवसरका रूपमा लिइन्छ। यस दिन केहि पनि नयाँ वस्तु किन्ने चलन छ, चाहे सानो होस् वा ठूलो। धार्मिक विश्वास अनुसार यस दिन किनिएको वस्तुमा देवी लक्ष्मीको कृपा बस्छ र त्यो वस्तुले घरमा धन बढाउने शक्ति दिन्छ।
कुबेरको दिन
धनका देवता कुबेरको पनि आजकै दिन विशेष आराधना गरिन्छ। भगवान् कुबेर स्वर्गका खजाना र धनका रक्षक देवता हुन्। उनलाई पूजा गर्दा व्यवसायमा वृद्धि, आर्थिक प्रगति र सौभाग्य बढ्ने विश्वास रहन्छ।
सकारात्मक ऊर्जाको सुरुवात
धनतेरसलाई वर्षभरका सबै कार्यहरूको प्रारम्भका लागि शुभ दिनका रूपमा मानिन्छ। यस दिन घरको सफाइ, पूजा, र दीप बालेर नकारात्मक ऊर्जालाई हटाउने र सकारात्मक शक्ति भित्र्याउने परम्परा छ।
स्वास्थ्य र आरोग्यको कामना
धन्वन्तरीको आराधना गर्दा रोग–व्याधि नहुन र दीर्घायु प्राप्त होस् भन्ने कामना गरिन्छ। आयुर्वेद अनुसार यो दिन शरीर र मन दुवैलाई शुद्ध राख्ने प्रतीक हो ।
दीपदानको महत्व
धनतेरसको रातमा घर, आँगन र बाटोमा दीप बाल्ने चलन छ। यसलाई “यमदीपदान” भनिन्छ। विश्वास अनुसार यो दीपदानले अकाल मृत्यु टार्ने र परिवारमा सुरक्षाको प्रतीकको रूपमा कार्य गर्छ।
धनतेरसमा किनमेलको महत्व
धनतेरसलाई ‘किनमेलको दिन’ पनि भनिन्छ । तर यसको गहिरो अर्थ केवल व्यापारीक होइन, धार्मिक पनि हो। यो दिन किनमेल गर्नुले नयाँ शुरुवात, सकारात्मक सोच र शुभ संकेतको प्रतीक जनाउँछ ।
किन्ने मुख्य वस्तुहरू :
सुन, चाँदी, पित्तल वा तामाका भाँडा : धातुमा लक्ष्मीको वास मानिन्छ।
गणेश–लक्ष्मी मूर्ति : आगामी लक्ष्मी पूजाका लागि नयाँ मूर्ति खरिद गरिन्छ।
माटो वा पित्तलको दीयो : प्रकाश र समृद्धिको प्रतीक।
धन यन्त्र : आर्थिक समृद्धिको लागि।
पानीका भाँडा, तामाको थाली, पवित्र कलश : शुद्धता र स्वास्थ्यको प्रतीक।
यी वस्तुहरू किनेर घरमा ल्याउँदा त्यसमा लक्ष्मीको आशीर्वाद बस्ने विश्वास रहन्छ।
के किन्नु हुँदैन धनतेरसमा ?
धनतेरस शुभ दिन भए पनि केही वस्तुहरू यस दिन किन्नु अशुभ मानिन्छ।
जस्तै,–फलाम र स्टीलका वस्तु : कठोरता र कलहको प्रतीक ।
रित्तो भाँडा : खालीपन र अभावको संकेत।
कालो रंगका कपडा वा वस्तुहरू : दुर्भाग्य र अन्धकारको प्रतीक।
धारिलो हतियार : झगडा र आक्रमणको संकेत।
तेल वा घिउ : नकारात्मकता र अशुद्धताको प्रतीक।
यस दिन यी वस्तुहरू खरिद गरेमा परिवारमा दुर्भाग्य, अस्वस्थता वा आर्थिक घाटा आउँछ भन्ने जनविश्वास रहँदै आएको छ ।
यमदीपदानको कथा
धनतेरसको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष “यमदीपदान” पनि हो । पौराणिक कथाअनुसार, एक राजकुमारको जन्मकुण्डलीमा चौध वर्षको उमेरमा सर्पदंशबाट मृत्यु हुने भविष्यवाणी गरिएको थियो । त्यसै कारण उनका अभिभावकले धनतेरसको रातमा घरको सबै ढोका, झ्याल र आँगनमा तेलका दियो बालिदिए ।
राजकुमारले आफ्नै कोठामा दीपकको उज्यालोमा देवी लक्ष्मीको नाम लिएर पूजा गरे र भगवान् यमराजको स्मरण गरे । त्यसको फलस्वरूप यमराजले उनलाई अकाल मृत्युबाट जोगाए। त्यसपछि यो दिन यमदीपदान गर्ने परम्परा सुरु भएको मानिन्छ, जसले घरमा सुरक्षाको प्रतीक बन्छ।
सांस्कृतिक र सामाजिक सन्देश
धनतेरस केवल धार्मिक पर्व होइन, यसले सामाजिक सन्देश पनि दिन्छ। सफाइ र तयारीको दिन-तिहारअघि घर-परिवार, कार्यालय र वरिपरि सफा गर्ने चलन हुन्छ। यसले केवल शारीरिक सफाइ मात्र होइन, मानसिक शुद्धता पनि जनाउँछ।
परिवारिक मेलमिलाप-यो दिन परिवारका सबै सदस्य एकै ठाउँमा भेला भएर पूजा गर्छन्, नयाँ वस्तु किन्छन्, र खुसी बाँड्छन्। यसले पारिवारिक एकता र प्रेमको सन्देश दिन्छ।
महिलाको सहभागिता-धनतेरसको तयारी र पूजामा महिलाहरूको प्रमुख भूमिका हुन्छ। उनीहरू घर सजाउँछन्, रंगोली बनाउँछन् र लक्ष्मीको स्वागत गर्छन्।
आर्थिक सशक्तिकरण-यो दिन स–साना व्यापारी र तस्बिरकारका लागि पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ, किनकि बजारमा उत्साहपूर्वक कारोबार बढ्छ। यसले आर्थिक सन्देश पनि दिन्छ- “धनले समाज चलाउँछ, तर धर्मले धनलाई सन्तुलन दिन्छ।”
आध्यात्मिक दृष्टिले धनतेरस
आध्यात्मिक रूपमा धनतेरस केवल बाहिरी सम्पत्तिको होइन, आन्तरिक धन- अर्थात् सत्य, श्रद्धा, करुणा र ज्ञानको स्मरण पनि हो। धनतेरसमा गरिने दीपदानले हाम्रो जीवनको अन्धकारलाई उज्यालोमा रूपान्तरण गर्ने प्रतीक हो। यो पर्वले मानिसलाई सकारात्मक सोच, धर्मप्रतिको आस्था र जीवनप्रतिको कृतज्ञता सिकाउँछ।
धनतेरस र आधुनिक समाज
आजको समयमा धनतेरसले नयाँ अर्थ पनि बोकेको छ। आधुनिक जीवनशैलीले गर्दा धेरैले यो दिन केवल किनमेलको अवसरका रूपमा लिन्छन्। तर यसको मूल सन्देश भुल्नु हुँदैन । सम्पत्ति कमाउने मात्र होइन, त्यसलाई धर्म र सदाचारका बाटोमा प्रयोग गर्नु नै साँचो धनतेरसको अर्थ हो।
कर्पोरेट र व्यापारिक क्षेत्रमा पनि धनतेरसका दिन ‘शुभ लगान’ राख्ने, नयाँ योजना सुरु गर्ने, वा नयाँ कार्यालय उद्घाटन गर्ने चलन बढ्दै गएको छ।
