बैंकिङ खबर / बैंक खाता खोल्ने नागरिकको संख्या बढ्दै जानु, मोबाइल बैंकिङको प्रयोग विस्तार हुनु वा डिजिटल भुक्तानीको कारोबार बढ्नु मात्रै कुनै देश वित्तीय रूपमा सक्षम हुँदै गएको प्रमाण होइन। नागरिकले आफ्नो आम्दानी व्यवस्थापन गर्न, नियमित बचत गर्न, कर्जा लिँदा त्यसको लागत र जोखिम बुझ्न, उपयुक्त लगानीको विकल्प छनोट गर्न तथा भविष्यका आर्थिक आवश्यकताका लागि योजना बनाउन सक्ने क्षमता विकास गर्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। यही क्षमतालाई वित्तीय साक्षरताले समेट्छ।
वित्तीय साक्षरता आज व्यक्तिगत आर्थिक व्यवस्थापनको विषय मात्र रहेन। यो मुलुकको आर्थिक विकास, वित्तीय स्थायित्व र नागरिकको जीवनस्तर सुधारसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय बनेको छ। विकसित अर्थतन्त्र भएका मुलुकहरूमा नागरिकलाई वित्तीय प्रणालीमा जोड्ने मात्र होइन, उनीहरूलाई वित्तीय निर्णय गर्न सक्षम बनाउने विषयलाई पनि प्राथमिकता दिइन्छ। किनभने वित्तीय प्रणालीमा पहुँच भएर पनि त्यसको सही प्रयोग गर्ने ज्ञान नहुँदा नागरिक ऋणको बोझ, अनावश्यक खर्च, गलत लगानी र वित्तीय ठगीको जोखिममा पर्न सक्छन्।
S&P Global Financial Literacy Survey ले ब्याजदर, मुद्रास्फीति, जोखिमको विविधीकरण र चक्रवृद्धि ब्याजजस्ता आधारभूत वित्तीय अवधारणाबारे नागरिकको ज्ञान मापन गरेको थियो । १४० भन्दा बढी देशका करिब १ लाख ५० हजार वयस्कलाई समेटिएको उक्त सर्वेक्षणले विश्वभर वित्तीय साक्षरताको स्तरमा ठूलो अन्तर रहेको देखाएको थियो। यसले वित्तीय पहुँच र वित्तीय ज्ञानबीचको अन्तरलाई पनि उजागर गर्छ।
विकासशील मुलुकका लागि यो अन्तर झन् महत्वपूर्ण हुन्छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थाको शाखा गाउँसम्म पुग्दैमा, हरेक व्यक्तिको हातमा मोबाइल बैंकिङ पुगेकै भरमा वा डिजिटल भुक्तानीको पहुँच विस्तार हुँदैमा वित्तीय समावेशीकरण पूर्ण हुँदैन। नागरिकले कुन अवस्थामा कर्जा लिनुपर्छ, कति ब्याज तिर्नुपर्छ, आम्दानीको कति हिस्सा बचत गर्नुपर्छ, लगानी गर्दा जोखिम कसरी बाँडफाँट गर्ने र मुद्रास्फीतिले आफ्नो बचतको वास्तविक मूल्यमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने बुझ्न सकेन भने वित्तीय पहुँचको वास्तविक लाभ सीमित हुन्छ।
नेपालजस्तो मुलुकमा वित्तीय साक्षरताको आवश्यकता अझ बढी देखिन्छ। पछिल्लो समय बैंकिङ सेवा, डिजिटल वालेट, मोबाइल बैंकिङ, क्यूआर भुक्तानी तथा अनलाइन कारोबार तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेका छन्। तर डिजिटल माध्यमको प्रयोग बढ्नु र त्यसको सुरक्षित तथा विवेकपूर्ण प्रयोग गर्न सक्ने क्षमता बढ्नु एउटै कुरा होइन। डिजिटल वित्तीय सेवासँगै अनलाइन ठगी, फिसिङ, ओटीपी चोरी, नक्कली लगानी योजना तथा विभिन्न प्रकारका वित्तीय अपराधका घटना पनि बढिरहेका छन्। त्यसैले अब वित्तीय साक्षरतामा बचत र कर्जाको सामान्य ज्ञान मात्र होइन, डिजिटल वित्तीय सुरक्षा र जोखिम पहिचान गर्ने क्षमता पनि समेटिन आवश्यक छ।
वित्तीय साक्षर नागरिकले आफ्नो आम्दानीलाई प्राथमिकताका आधारमा व्यवस्थापन गर्न सक्छ। उसले आवश्यक र अनावश्यक खर्च छुट्याउन सक्छ, आकस्मिक अवस्थाका लागि बचत गर्न सक्छ र कर्जा लिँदा त्यसको वास्तविक लागत मूल्यांकन गर्न सक्छ। त्यस्तै, लगानीका नाममा आउने उच्च प्रतिफलका प्रलोभन र वास्तविक लगानीका अवसरबीच फरक छुट्याउन सक्छ। यसले परिवारको आर्थिक स्थायित्व मात्र होइन, समग्र वित्तीय प्रणालीप्रतिको विश्वाससमेत बलियो बनाउन सहयोग गर्छ।
अर्कोतर्फ, वित्तीय साक्षरताले उद्यमशीलता विकासमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। सानो व्यवसाय सुरु गर्न चाहने व्यक्तिले कर्जा, ब्याजदर, नगद प्रवाह, नाफा–नोक्सान र जोखिम व्यवस्थापन बुझ्न सकेमा व्यवसाय दीर्घकालीन रूपमा सञ्चालन गर्ने सम्भावना बढ्छ। यसले रोजगारी सिर्जना, उत्पादन वृद्धि र आय विस्तारमा योगदान पुर्याउँछ। त्यसैले वित्तीय साक्षरतालाई केवल व्यक्तिगत बचतको विषयका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन; यसलाई आर्थिक उत्पादकत्वसँग जोडेर हेर्न आवश्यक छ।
विकसित देश बन्नका लागि सडक, ऊर्जा, प्रविधि र भौतिक पूर्वाधार जति आवश्यक छन्, त्यति नै नागरिकको आर्थिक निर्णय क्षमता पनि आवश्यक हुन्छ। सरकारले वित्तीय प्रणाली विस्तार गर्ने नीति बनाउनुका साथै विद्यालय तहदेखि नै आधारभूत वित्तीय शिक्षा दिनुपर्ने आवश्यकता यही कारणले देखिन्छ। युवालाई बचत, लगानी, कर्जा, बीमा, कर, पेन्सन तथा डिजिटल वित्तीय सुरक्षाबारे व्यवहारिक ज्ञान दिन सके भविष्यमा वित्तीय रूपमा सक्षम पुस्ता तयार गर्न सकिन्छ।
नेपालमा वित्तीय साक्षरता अभियान विभिन्न सरकारी तथा वित्तीय संस्थाबाट सञ्चालन भइरहे पनि यसको प्रभावलाई व्यवहारिक परिणामसँग जोडेर हेर्नुपर्ने आवश्यकता छ। बैंक खाता खोल्ने संख्या, डिजिटल कारोबार वा ऋण प्रवाहको तथ्यांकसँगै नागरिकले वित्तीय निर्णय कति सचेत भएर गरिरहेका छन् भन्ने पनि मापन गर्नुपर्छ। वित्तीय साक्षरतालाई बैंक तथा वित्तीय संस्थाको प्रचार अभियानमा सीमित नगरी राष्ट्रिय आर्थिक नीतिको हिस्सा बनाउन आवश्यक छ।
अन्ततः विकसित देश बन्ने यात्रामा वित्तीय साक्षरता नागरिकको आर्थिक व्यवहार परिवर्तन गर्ने आधार हो। वित्तीय पहुँचले नागरिकलाई प्रणालीसम्म पुर्याउँछ भने वित्तीय साक्षरताले त्यो प्रणालीको सही प्रयोग गर्न सिकाउँछ। त्यसैले अब विकासको मापन बैंक खाता कति खुले, डिजिटल कारोबार कति बढ्यो वा कति ऋण प्रवाह भयो भन्नेमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। नागरिकले आफ्नो पैसा कति सुरक्षित, योजनाबद्ध र उत्पादनशील रूपमा परिचालन गर्न सके भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। वित्तीय रूपमा सचेत नागरिक निर्माण गर्न सक्ने देशले मात्र दीर्घकालीन रूपमा समावेशी, दिगो र विकसित अर्थतन्त्र निर्माण गर्न सक्छ।
डेनमार्क : ७१ प्रतिशत वित्तीय रूपमा साक्षर
डेनमार्क विश्वकै उच्च वित्तीय साक्षरता भएका मुलुकमध्ये एक हो। सर्वेक्षणअनुसार डेनमार्कका करिब ७१ प्रतिशत वयस्कमा आधारभूत वित्तीय ज्ञान रहेको पाइएको छ। उच्च वित्तीय साक्षरताले नागरिकलाई आम्दानी र खर्चबीच सन्तुलन कायम गर्न, बचत बढाउन तथा ऋण र लगानीसम्बन्धी निर्णय गर्दा जोखिम बुझ्न सहयोग गर्छ। डेनमार्कजस्ता मुलुकको अभ्यासले वित्तीय ज्ञानलाई दैनिक आर्थिक निर्णयसँग जोडेर अघि बढाउनुको महत्व देखाउँछ।
नर्वे : वित्तीय ज्ञानमा अग्रणी
नर्वेमा पनि करिब ७१ प्रतिशत वयस्क वित्तीय रूपमा साक्षर रहेको सर्वेक्षणले देखाएको छ। ब्याजदर, मुद्रास्फीति, जोखिम व्यवस्थापन र चक्रवृद्धि ब्याजजस्ता विषयमा नागरिकको बुझाइ तुलनात्मक रूपमा बलियो छ। यसले नागरिकलाई केवल बैंकिङ सेवाको प्रयोगकर्ता नभई आफ्नो पैसासम्बन्धी निर्णय आफैं गर्न सक्ने बनाउने वित्तीय शिक्षाको महत्व देखाउँछ।
स्विडेन : वित्तीय शिक्षामा बलियो आधार
स्विडेन पनि करिब ७१ प्रतिशत वित्तीय साक्षर वयस्क भएको देश हो। उच्च वित्तीय ज्ञानले नागरिकलाई बचत, लगानी तथा दीर्घकालीन वित्तीय योजनामा सही निर्णय लिन सहयोग पुर्याउँछ। विशेषगरी युवावस्थादेखि नै वित्तीय विषयबारे व्यवहारिक ज्ञान दिनु स्विडेनजस्ता मुलुकबाट सिक्न सकिने महत्वपूर्ण पक्ष हो।
क्यानडा र इजरायल : ६८ प्रतिशत
डेनमार्क, नर्वे र स्विडेनपछि क्यानडा र इजरायल वित्तीय साक्षरतामा अगाडि देखिन्छन्। दुवै देशका करिब ६८ प्रतिशत वयस्क वित्तीय रूपमा साक्षर रहेको सर्वेक्षणमा उल्लेख छ। ६८ प्रतिशतको स्तरले पनि नागरिकमा ब्याज, जोखिम, बचत तथा लगानीजस्ता विषयको आधारभूत बुझाइ व्यापक रहेको देखाउँछ। वित्तीय निर्णयमा नागरिकको ज्ञान बढाउँदा गलत कर्जा, अनावश्यक खर्च तथा जोखिमपूर्ण लगानीबाट बच्न सहयोग पुग्न सक्छ।
बेलायत : ६७ प्रतिशत
बेलायतमा करिब ६७ प्रतिशत वयस्क वित्तीय रूपमा साक्षर रहेको सर्वेक्षणले देखाएको छ। विकसित वित्तीय प्रणाली भएको बेलायतमा नागरिकले बचत, ऋण, लगानी र अन्य वित्तीय सेवाको प्रयोग गर्दा आधारभूत वित्तीय अवधारणा बुझ्नु महत्वपूर्ण मानिन्छ। यसले वित्तीय पहुँचसँगै वित्तीय ज्ञान पनि आवश्यक हुने देखाउँछ। बैंक तथा वित्तीय संस्थाका सेवा विस्तार भए पनि सेवाग्राहीले त्यसको लागत, जोखिम र लाभ बुझ्न सकेन भने वित्तीय पहुँच मात्रै पर्याप्त हुँदैन।
जर्मनी र नेदरल्यान्ड्स : ६६ प्रतिशत
जर्मनी र नेदरल्यान्ड्समा करिब ६६ प्रतिशत वयस्क वित्तीय रूपमा साक्षर रहेको सर्वेक्षणमा देखिन्छ। यी देशमा पनि वित्तीय निर्णयमा जोखिम, बचत, ब्याज र लगानीसम्बन्धी ज्ञानलाई महत्वपूर्ण मानिन्छ। यी मुलुकहरूको अनुभवले वित्तीय शिक्षालाई केवल बैंकिङ क्षेत्रको कार्यक्रमका रूपमा नभई नागरिकको दैनिक जीवनसँग जोडिएको विषयका रूपमा विकास गर्नुपर्ने देखाउँछ।
नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा बैंक खाता, मोबाइल बैंकिङ, डिजिटल भुक्तानी, क्यूआर कारोबार तथा विभिन्न वित्तीय सेवाको पहुँच तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ। तर वित्तीय सेवा प्रयोग गर्ने नागरिकले त्यसको जोखिम, लागत र सही प्रयोगबारे कति बुझेका छन् भन्ने प्रश्न अझै महत्वपूर्ण छ।
उदाहरणका लागि कर्जा लिँदा ब्याजदर मात्रै होइन, ब्याज कसरी गणना हुन्छ, किस्ता तिर्न नसक्दा के हुन्छ, धितोको जोखिम के हो भन्ने बुझ्न आवश्यक हुन्छ। त्यसैगरी बचत गर्दा मुद्रास्फीतिले पैसाको वास्तविक मूल्यमा पार्ने प्रभाव, लगानी गर्दा जोखिमको विविधीकरण तथा बीमा गर्दा जोखिम हस्तान्तरणको अवधारणा बुझ्नुपर्छ।
डिजिटल कारोबार बढ्दै गएको अवस्थामा वित्तीय साक्षरतासँगै डिजिटल वित्तीय सुरक्षा पनि उत्तिकै आवश्यक छ। पासवर्ड, ओटीपी, पिन तथा बैंकिङ विवरण अरूलाई नदिने, अनलाइन ठगीबाट जोगिने र शंकास्पद लिंक तथा कारोबार पहिचान गर्ने ज्ञान पनि वित्तीय साक्षरताको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्नुपर्छ।
विद्यालयदेखि स्थानीय तहसम्म वित्तीय शिक्षा
विश्वका उच्च वित्तीय साक्षरता भएका देशको अभ्यासबाट नेपालले सिक्नुपर्ने मुख्य विषय वित्तीय शिक्षालाई व्यवहारिक बनाउनु हो। विद्यालय तहदेखि नै विद्यार्थीलाई बचत, बजेट निर्माण, ब्याज, कर्जा, बीमा, लगानी र जोखिमबारे सामान्य ज्ञान दिन सकिन्छ। त्यसैगरी कलेज, स्थानीय तह, सहकारी, बैंक तथा वित्तीय संस्था र डिजिटल माध्यममार्फत फरक–फरक समूहलाई लक्षित गरी वित्तीय शिक्षा विस्तार गर्न आवश्यक छ। युवाका लागि लगानी र डिजिटल वित्तीय सुरक्षा, साना व्यवसायीका लागि कर्जा र नगद प्रवाह व्यवस्थापन तथा सर्वसाधारणका लागि बचत, बीमा र ऋण व्यवस्थापनसम्बन्धी कार्यक्रम प्रभावकारी हुन सक्छन्। नेपाल राष्ट्र बैंक, बैंक तथा वित्तीय संस्था र सरकारी निकायले सञ्चालन गर्दै आएका वित्तीय साक्षरता कार्यक्रमलाई पनि केवल सचेतना कार्यक्रमभन्दा व्यवहार परिवर्तन गर्ने किसिमको बनाउन आवश्यक देखिन्छ। अन्ततः वित्तीय पहुँचले नागरिकलाई बैंकिङ प्रणालीमा जोड्छ भने वित्तीय साक्षरताले त्यस प्रणालीको सही उपयोग गर्न सक्षम बनाउँछ। डेनमार्क, नर्वे, स्विडेन, क्यानडा, इजरायल, बेलायत, जर्मनी र नेदरल्यान्ड्सको अनुभवले वित्तीय रूपमा सक्षम नागरिक निर्माणका लागि वित्तीय शिक्षा दीर्घकालीन लगानी भएको देखाउँछ। नेपालले पनि वित्तीय पहुँच विस्तारसँगै वित्तीय साक्षरतामा जोड दिन सके नागरिकको आर्थिक निर्णय क्षमता बलियो हुनुका साथै समग्र वित्तीय प्रणालीप्रतिको विश्वास र स्थायित्व बढाउन मद्दत पुग्ने देखिन्छ।
