बैंकिङ खबर । रसुवा लगायतका जिल्लामा आएको प्राकृतिक विपद्का कारण बैंकिङ कारोबारका लागि आवश्यक कागजात तथा विद्युतीय माध्यम गुमाएका ग्राहकलाई वित्तीय सेवाबाट वञ्चित नगर्न नेपाल राष्ट्र बैंकले बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूलाई निर्देशन दिएको छ। बाढी तथा पहिरोजस्ता विपद्का कारण सर्वसाधारणको घर, सम्पत्ति र व्यक्तिगत कागजातसमेत नष्ट वा हराउने अवस्था आएपछि केन्द्रीय बैंकले ग्राहकको पहिचानका लागि वैकल्पिक व्यवस्था गर्दै बैंकिङ पहुँच निरन्तर राख्न आग्रह गरेको हो।
नेपाल राष्ट्र बैंकले बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूलाई परिपत्र जारी गर्दै विपद्बाट प्रभावित भई चेकबुक, एटीएम तथा अन्य कार्ड, मोबाइल बैंकिङका लागि आवश्यक विवरण वा अन्य बैंकिङ कागजात गुमाएका ग्राहकलाई संस्थाको अभिलेखमा उपलब्ध विवरणका आधारमा पहिचान गरी आवश्यक वित्तीय सेवा उपलब्ध गराउन भनेको छ। विशेषगरी बैंकमा सुरक्षित रहेको ग्राहकको हस्ताक्षर नमुना, फोटो तथा अन्य ग्राहक विवरणका आधारमा ग्राहक यकिन गर्न सकिने व्यवस्था राष्ट्र बैंकले अघि सारेको छ। यसको उद्देश्य विपद्को अवस्थामा आवश्यक कागजात तत्काल प्रस्तुत गर्न नसकेको कारण मात्रै ग्राहक आफ्नो बैंक खातामा रहेको रकम प्रयोग गर्न वा अत्यावश्यक वित्तीय कारोबार गर्नबाट वञ्चित नहोस् भन्ने हो।
विपद्मा कागजात हराउनु पनि वित्तीय पहुँचको चुनौती
प्राकृतिक विपद्को प्रत्यक्ष असर घर, व्यवसाय र भौतिक पूर्वाधारमा मात्र सीमित हुँदैन। विपद्मा नागरिकका नागरिकता, बैंकसम्बन्धी कागजात, चेकबुक, एटीएम कार्ड, मोबाइल फोनलगायतका महत्वपूर्ण सामग्री हराउन वा नष्ट हुन सक्छन्। यस्तो अवस्थामा बैंकिङ प्रणालीमा ग्राहकको खाता सुरक्षित भए पनि ग्राहकले आफ्नो रकम प्रयोग गर्न नसक्ने अवस्था आउन सक्छ। विशेषगरी बाढी तथा पहिरोबाट विस्थापित भएका परिवारका लागि तत्काल नगदको आवश्यकता बढी हुन्छ। दैनिक उपभोग्य वस्तु खरिददेखि उपचार, आवास, पुनःस्थापना र व्यवसाय पुनःसञ्चालनसम्मका लागि बैंक खातामा रहेको रकम प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ। तर आवश्यक कागजात वा बैंकिङ उपकरण हराएका कारण सेवा अवरुद्ध भएमा विपद्को समयमा थप आर्थिक कठिनाइ सिर्जना हुन सक्छ। त्यसैले राष्ट्र बैंकको पछिल्लो निर्देशनलाई विपद् प्रभावित क्षेत्रमा बैंकिङ सेवा निरन्तरता र वित्तीय पहुँच कायम राख्ने प्रयासका रूपमा हेर्न सकिन्छ।
ग्राहक पहिचानमा बैंककै अभिलेख उपयोग
सामान्य अवस्थामा बैंकिङ कारोबारका लागि ग्राहकले निश्चित कागजात तथा पहिचानका माध्यम प्रयोग गर्नुपर्छ। तर प्राकृतिक विपद्को अवस्थामा ती कागजात नै नष्ट भएको हुनसक्ने भएकाले राष्ट्र बैंकले बैंक तथा वित्तीय संस्थासँग पहिल्यै सुरक्षित रहेको ग्राहक विवरणलाई उपयोग गर्ने बाटो देखाएको छ। बैंकको प्रणालीमा रहेको हस्ताक्षर नमुना, ग्राहकको फोटो तथा अन्य विवरणबाट ग्राहक यकिन गरी आवश्यक सेवा उपलब्ध गराउन सकिने भएकाले यसले ‘कागजात छैन, त्यसैले सेवा छैन’ भन्ने कठोर अवस्थालाई केही हदसम्म सहज बनाउन सक्छ। यसले एकातर्फ वास्तविक ग्राहकलाई सेवा प्राप्त गर्न सहज बनाउनेछ भने अर्कोतर्फ बैंक तथा वित्तीय संस्थालाई ग्राहक पहिचानसम्बन्धी आवश्यक सावधानी अपनाउँदै सेवा प्रवाह गर्न आधार प्रदान गर्नेछ।
विपद्का समयमा मोबाइल फोन, सिमकार्ड तथा अन्य विद्युतीय उपकरणसमेत हराउने वा क्षति हुने सम्भावना हुन्छ। त्यसले मोबाइल बैंकिङ, इन्टरनेट बैंकिङ तथा कार्डमार्फत हुने कारोबारमा समेत समस्या ल्याउन सक्छ।
बैंकिङ प्रणाली डिजिटल बन्दै गइरहेको अवस्थामा ग्राहकको बैंक खाता सुरक्षित हुनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। विपद्का बेला ग्राहकले आफ्नो खातामा पुनः पहुँच प्राप्त गर्न सक्ने व्यवस्था पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैले प्रभावित ग्राहकलाई आवश्यक सहयोग र सहजीकरण गरी बैंकिङ सेवामा पुनः जोड्नु बैंक तथा वित्तीय संस्थाको महत्वपूर्ण जिम्मेवारी बन्न पुगेको छ।
रसुवालगायत बाढी प्रभावित क्षेत्रमा कतिपय बैंक तथा वित्तीय संस्थाका शाखा, एटीएम र अन्य भौतिक संरचनासमेत प्रभावित हुन सक्छन्। यस्तो अवस्थामा ग्राहक पहिचान गरेर सेवा दिने व्यवस्था मात्र पर्याप्त नहुन सक्छ। प्रभावित शाखाका ग्राहकलाई नजिकका अन्य शाखा, वैकल्पिक डिजिटल माध्यम वा अन्य उपलब्ध सेवा केन्द्रमार्फत सेवा निरन्तरता दिनुपर्ने आवश्यकता पनि देखिन्छ। यसका लागि बैंकहरूले प्रभावित ग्राहकको विवरण पहिचान गर्ने, वैकल्पिक सेवा केन्द्रबारे जानकारी दिने, डिजिटल बैंकिङ पुनःसक्रिय गराउने तथा आवश्यक परे नगद कारोबारको वैकल्पिक व्यवस्था मिलाउनेतर्फ ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ।
राहत र पुनःस्थापनामा बैंकिङ प्रणालीको भूमिका
प्राकृतिक विपद्पछि राहत तथा पुनःस्थापनाका लागि सरकारी निकाय, गैरसरकारी संस्था तथा विभिन्न संघसंस्थाबाट आर्थिक सहयोग पुग्ने गर्छ। यस्तो रकम लक्षित परिवारसम्म पारदर्शी र सुरक्षित रूपमा पुर्याउन बैंकिङ प्रणालीको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैले विपद् प्रभावित नागरिकलाई बैंकिङ सेवाबाट जोडिराख्नु केवल व्यक्तिगत खाताको कारोबार सहज बनाउने विषय मात्र होइन, विपद् व्यवस्थापन र पुनःस्थापनाको वित्तीय पूर्वाधारलाई सक्रिय राख्ने विषयसमेत हो।
विपद्का कारण आर्थिक रूपमा कमजोर बनेका परिवारलाई आफ्नो खातामा रहेको रकम प्रयोग गर्न, राहत रकम प्राप्त गर्न तथा आगामी दिनमा आवश्यक वित्तीय सेवा लिन सक्ने वातावरण बनाउनु वित्तीय समावेशीकरणको दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण हुन्छ।
