बैंकिङ खबर । नेपालको अर्थतन्त्रको बाहिरी चित्र अहिले निकै आकर्षक देखिन्छ। विदेशी मुद्रा सञ्चिति बलियो छ, शोधनान्तर स्थिति ऐतिहासिक रूपमा बचतमा छ, चालु खातामा उल्लेख्य सुधार आएको छ र रेमिट्यान्सले नयाँ कीर्तिमान बनाएको छ। तर यही चम्किलो तस्वीरभित्र अर्को यथार्थ पनि लुकेको छ—आन्तरिक अर्थतन्त्र अझै पूर्ण रूपमा चलायमान हुन सकेको छैन।
नेपाल राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको चालु आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को ११ महिनाको देशको वर्तमान आर्थिक तथा वित्तीय अवस्थासम्बन्धी प्रतिवेदनले यही मिश्रित तस्वीर देखाएको छ। एकातिर २१ खर्ब २० अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी रेमिट्यान्स भित्रिएको छ भने अर्कोतर्फ बैंकिङ प्रणालीमा पर्याप्त तरलता र ऐतिहासिक रूपमा न्यून ब्याजदर हुँदाहुँदै पनि कर्जा विस्तार अपेक्षाकृत कमजोर देखिएको छ।
यसले नेपालको अर्थतन्त्र अझै पनि उत्पादन, उद्योग र लगानीभन्दा बढी विदेशमा पसिना बगाउने नेपालीको कमाइमा निर्भर रहेको संकेत गर्छ।
रेमिट्यान्समै टिकेको आर्थिक गति
प्रतिवेदनअनुसार जेठ मसान्तसम्म २१ खर्ब २० अर्ब रुपैयाँ बराबर रेमिट्यान्स नेपाल भित्रिएको छ। यो अघिल्लो वर्षको तुलनामा ३८.२ प्रतिशतले बढी हो। वैशाखमा मात्रै २ खर्ब ५७ अर्ब रुपैयाँ रेमिट्यान्स भित्रिएर मासिक रूपमा नयाँ कीर्तिमान बनेको थियो भने जेठमा पनि २ खर्ब ३ अर्ब रुपैयाँ भित्रिएको छ।
रेमिट्यान्सको यही उच्च वृद्धिले विदेशी मुद्रा सञ्चिति बलियो बनाएको छ। अमेरिकी डलरमा समेत रेमिट्यान्स २९.६ प्रतिशतले बढेको छ। यसको प्रत्यक्ष प्रभाव शोधनान्तर स्थिति र चालु खातामा देखिएको छ।
बाह्य क्षेत्र ऐतिहासिक रूपमा बलियो
११ महिनासम्म नेपालको शोधनान्तर स्थिति ९ खर्ब २६ अर्ब रुपैयाँ बचतमा पुगेको छ। अघिल्लो वर्ष यही अवधिमा यस्तो बचत ४ खर्ब ९१ अर्ब रुपैयाँ थियो। अर्थात् एक वर्षमै शोधनान्तर बचत झण्डै दोब्बर भएको छ।
चालु खाता पनि ८ खर्ब २ अर्ब रुपैयाँ बचतमा पुगेको छ। सामान्यतया चालु खाता र शोधनान्तर बचतमा रहनु विदेशी मुद्रा व्यवस्थापनका दृष्टिले सकारात्मक मानिन्छ। यसले आयात धान्ने क्षमता बढाउनुका साथै विनिमय दरमा स्थिरता ल्याउन पनि सहयोग गर्छ।
तर प्रश्न अर्को छ—यो सुधार उत्पादन बढेर आएको हो कि विदेशबाट आएको पैसाले ? उत्तर स्पष्ट देखिन्छ। अहिलेको सुधारको मुख्य आधार रेमिट्यान्स नै हो।
बैंकमा पैसा थुप्रियो, ऋण जान सकेन
नेपाल राष्ट्र बैंकको प्रतिवेदनको सबैभन्दा चासोको विषय कर्जा विस्तार हो। जेठ मसान्तसम्म बैंक तथा वित्तीय संस्थाको निक्षेप १०.३ प्रतिशतले बढेर ८० खर्ब १२ अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ। तर यही अवधिमा कर्जा विस्तार भने केवल ६.२ प्रतिशतमा सीमित भएको छ। अर्थात् बैंकमा पैसा प्रशस्त छ, तर त्यो रकम उद्योग, व्यवसाय र उत्पादनशील क्षेत्रमा पर्याप्त रूपमा परिचालन हुन सकेको छैन। यो अवस्थाले निजी क्षेत्र अझै लगानी विस्तारमा उत्साहित नभएको संकेत गर्छ। उद्योगी–व्यवसायीले नयाँ ऋण लिन हिच्किचाइरहेका छन् भने बैंकहरू पनि गुणस्तरीय ऋणी खोज्न संघर्ष गरिरहेका छन्।
ब्याजदर ऐतिहासिक रूपमा घट्दा पनि लगानी किन बढेन ?
कर्जा विस्तार सुस्त हुनुको अर्को रोचक पक्ष ब्याजदर हो। अहिले वाणिज्य बैंकहरूको औसत आधार दर ४.८८ प्रतिशतमा झरेको छ। एक वर्षअघि यो ६.०९ प्रतिशत थियो। कर्जाको भारित औसत ब्याजदर पनि ७.९९ प्रतिशतबाट घटेर ६.६४ प्रतिशतमा आइपुगेको छ। सामान्यतया ब्याजदर घट्दा ऋणको माग बढ्नुपर्ने हो। तर नेपालको अवस्था फरक देखिएको छ। यसले समस्या ब्याजदरभन्दा बढी बजारको माग, उपभोग, लगानीको वातावरण र निजी क्षेत्रको आत्मविश्वाससँग जोडिएको देखाउँछ।
वैदेशिक रोजगारीमा निर्भरता अझै बढ्दो
११ महिनामा ३ लाख ६७ हजारभन्दा बढी नेपालीले वैदेशिक रोजगारीका लागि अन्तिम श्रम स्वीकृति लिएका छन्। पुनः श्रम स्वीकृति लिनेको संख्या पनि ३ लाख ५५ हजारभन्दा बढी छ। यसले नेपालको श्रमशक्ति अझै ठूलो संख्यामा विदेश गइरहेको देखाउँछ। विदेशिने श्रमिक बढेपछि रेमिट्यान्स पनि बढ्छ। तर यही प्रवृत्ति दीर्घकालीन आर्थिक विकासका लागि भने चुनौतीपूर्ण मानिन्छ, किनकि उत्पादनशील उमेरका जनशक्ति देशभित्रभन्दा बाहिर केन्द्रित भइरहेका छन्।
महँगी फेरि उकालो
प्रतिवेदनले अर्को संकेत पनि दिएको छ। जेठमा वार्षिक बिन्दुगत मुद्रास्फीति ५.२२ प्रतिशत पुगेको छ, जुन अघिल्लो वर्षको २.७२ प्रतिशतभन्दा झण्डै दोब्बर हो। खाद्य तथा गैरखाद्य दुवै समूहमा मूल्यवृद्धि बढेको छ। यसले आगामी महिनामा मूल्य स्थिरता कायम राख्नु नेपाल राष्ट्र बैंकका लागि चुनौती बन्न सक्ने संकेत गरेको छ।
यद्यपि ११ महिनाको औसत मुद्रास्फीति भने २.८९ प्रतिशतमै सीमित रहेकाले तत्काल ठूलो जोखिम देखिँदैन।
पर्यटन आय अपेक्षाअनुसार बढेन
विदेशी पर्यटकको आगमन बढे पनि पर्यटनबाट हुने आम्दानीमा उल्लेख्य वृद्धि हुन सकेको छैन। ११ महिनामा भ्रमण आय ८२ अर्ब २२ करोड रुपैयाँमा सीमित रह्यो, जुन अघिल्लो वर्षभन्दा सामान्य घटेको हो। अर्कोतर्फ नेपालीले विदेश भ्रमणमा गर्ने खर्च भने अझै उच्च छ। यसले सेवा व्यापार घाटा कायमै रहेको देखाउँछ।
अबको चुनौती
नेपाल राष्ट्र बैंकको पछिल्लो प्रतिवेदनले अर्थतन्त्रमा दुईवटा फरक तस्वीर प्रस्तुत गरेको छ। पहिलो तस्वीर सकारात्मक छ—रेमिट्यान्स बढेको छ, विदेशी मुद्रा बलियो छ, शोधनान्तर बचत ऐतिहासिक स्तरमा पुगेको छ, चालु खाता बचतमा छ र बैंकिङ प्रणालीमा पर्याप्त तरलता छ। तर दोस्रो तस्वीरले भने चिन्ता बढाउँछ। निजी क्षेत्रको लगानी सुस्त छ, कर्जा विस्तार कमजोर छ, उद्योग–व्यवसायमा अपेक्षित उत्साह छैन, पर्यटन आय स्थिर छ र अर्थतन्त्रको मुख्य आधार अझै पनि रेमिट्यान्स नै बनेको छ।
यसले नेपालको अर्थतन्त्र अझै पनि “रेमिट्यान्सले धानेको, तर आन्तरिक रूपमा कमजोर” अवस्थाबाट पूर्ण रूपमा बाहिर ननिस्किएको स्पष्ट संकेत गर्छ। दीर्घकालीन रूपमा दिगो आर्थिक वृद्धि हासिल गर्न रेमिट्यान्सबाट आएको बचतलाई उत्पादन, उद्योग, पूर्वाधार र रोजगारी सिर्जना गर्ने क्षेत्रमा रूपान्तरण गर्न सकिए मात्र अर्थतन्त्रको वास्तविक जग बलियो बन्न सक्छ। अहिलेको प्रतिवेदनले यही सन्देश सबैभन्दा स्पष्ट रूपमा दिएको छ।
