बैंकिङ खबर/ बैंकिङ प्रणालीमा अधिक तरलता व्यवस्थापन गर्न नेपाल राष्ट्र बैंकलाई हम्बे हम्बे परेको छ । कर्जाको माग खासै नबढ्नु र निक्षेप थुप्रिँदै जानुले बैंकहरुमा तरलता फालाफाल हुन थालेको छ।
वाणिज्य बैंकहरुको छाता संगठन नेपाल बैंकर्स संघ (एनबीए)को चालु आर्थिक वर्षको माघसम्मको तथ्यांकअनुसार २० वटा वाणिज्य बैंकमा ५९ खर्ब ९७ अर्ब ५ करोड रुपैयाँ रहेको छ भने कर्जा प्रवाह ४८ खर्ब २७ अर्ब ८५ करोड रुपैयाँमात्रै भएको छ।
नियायमकी प्रावधानअनुसार बैंकहरुले निक्षेपको ९० प्रतिशतसम्म कर्जा प्रवाह गर्न पाउँछन्। तर, माघसम्मको तथ्यांक हेर्दा बैंकहरुले औसतमा ७९.३५ प्रतिशतमात्रै कर्जा प्रवाह गरेको देखिन्छ।
तरलता व्यवस्थापनका उपकरणहरू वित्तीय संस्थाहरू र व्यापारिक संस्थाहरूलाई आफ्नो नगद प्रवाहलाई प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्न मद्दत पुर्याउने उपकरणहरू हुन्।
यी उपकरणहरूले संस्थाहरूलाई द्रुत रूपमा नगद आवश्यकताहरू पूरा गर्न र वित्तीय जोखिमहरूलाई नियन्त्रण गर्न मद्दत पुर्याउँछन्। तरलता व्यवस्थापनका केही प्रमुख उपकरणहरू निम्नानुसार छन्:
१. नगद पूर्वानुमान (Cash Forecasting)
नगद पूर्वानुमान भनेको भविष्यमा संस्थाको नगद प्रवाहको पूर्वानुमान गर्ने प्रक्रिया हो। यसले संस्थालाई आगामी नगद आवश्यकताहरूको बारेमा जानकारी दिन्छ र कर्जा वा अन्य स्रोतहरूबाट नगद जुटाउन योजना बनाउन मद्दत पुर्याउँछ।
२. नगद ब्यालेन्स (Cash Balances)
नगद ब्यालेन्स भनेको संस्थाको खातामा रहेको नगदको राशि हो। संस्थाले आफ्नो नगद ब्यालेन्सलाई अनुगमन गर्दै नगदको उचित स्तर कायम राख्न सक्दछ। धेरै नगद राख्नु अत्यधिक लागत हुन सक्छ भने कम नगद राख्नु नगद अभावको कारणले समस्यामा पुर्याउन सक्छ।
३. उधारी व्यवस्थापन (Receivables Management)
यो उपकरणले संस्थालाई आफ्नो उधारीलाई प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्न मद्दत पुर्याउँछ। यसले उधारीको संकलन प्रक्रिया सुधार्न र नगद प्रवाहमा सुधार ल्याउन मद्दत गर्दछ।
४. भुक्तानी व्यवस्थापन (Payables Management)
भुक्तानी व्यवस्थापनले संस्थालाई आफ्नो ऋण र अन्य भुक्तानीहरूलाई समयमै गर्न मद्दत पुर्याउँछ। यसको उद्देश्य तिनको भुक्तानीको समयलाई व्यवस्थापन गर्दै नगद प्रवाहमा सुधार ल्याउनु हो। यसले नगद प्रवाहको नियमितता कायम राख्न मद्दत गर्दछ।
५. संकलन विधि (Collection Methods)
संस्थाले आफ्नो उधारी संकलन गर्न विभिन्न विधिहरू अपनाउन सक्छ। उदाहरण स्वरूप, इलेक्ट्रोनिक भुक्तानी प्रणालीहरू, चेक वा अन्य भुक्तानी प्रणालीहरूको प्रयोग गरेर नगद संकलन गर्न सकिन्छ।
६. रिवाल्भिङ क्रेडिट (Revolving Credit)
रिवाल्भिङ क्रेडिट भनेको एक प्रकारको कर्जा हो जुन व्यापारलाई आवश्यकता अनुसार बारम्बार प्रयोग गर्न अनुमति दिन्छ। यसले नगदको अस्थायी कमीको सामना गर्दा व्यापारलाई तरलता प्रदान गर्छ।
७. मनी मार्केट उपकरणहरू (Money Market Instruments)
मनी मार्केट उपकरणहरू जस्तै ट्रेजर बिल्स, सर्ट टर्म डिपोजिट्स, वा कम अवधि भएका अन्य उपकरणहरू संस्थाहरूलाई तात्कालिक नगद आवश्यकताहरूको लागि त्वरित तरलता उपलब्ध गराउँछन्।
८. नकद व्यवस्थापन सफ्टवेयर (Cash Management Software)
यस प्रकारको सफ्टवेयरले नगद प्रवाहलाई अनलाइन ट्र्याक गर्न र नगदको सही मात्रा नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्दछ। यो उपकरणले संस्थाको नगद प्रवाह, उधारी र भुक्तानीलाई एकीकृत र व्यवस्थापन गर्न सक्षम बनाउँछ।
९. बिमा उत्पादनहरू (Insurance Products)
तरलता जोखिमको प्रबन्धनको लागि बिमा उत्पादनहरू पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ। यसले संस्थाहरूलाई अचानकको वित्तीय संकटबाट जोगाउन मद्दत गर्दछ।
१०. स्वाप सम्झौताहरू (Swap Agreements)
स्वाप सम्झौताहरू वित्तीय संस्थाहरूले निश्चित समय अवधिका लागि ऋणको ब्याज दर वा मुद्राको परिवर्तनमा आधारित नगद प्रवाहको व्यवस्थापन गर्न प्रयोग गर्न सक्छन्।
तरलता व्यवस्थापनका उपकरणहरूले व्यवसायलाई दिनहुँका वित्तीय निर्णयहरूको आधारमा नगदको आवश्यकता पूरा गर्न र वित्तीय स्थायित्व कायम राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछन्। यसको प्रयोगले संस्थाहरूलाई नगद प्रवाह सन्तुलन राख्न र भविष्यका लागि सही योजनाहरू बनाउन मद्दत पुर्याउँछ।
