बैंकिङ खबर / ग्रामीण तथा न्यून आय भएका महिलालाई वित्तीय सेवाको पहुँचमा ल्याउने उद्देश्यले विस्तार गरिएका लघुवित्त वित्तीय संस्थाको भूमिका कर्जा वितरणमा मात्रै सीमित नराखी उद्यमशीलता विकाससँग जोड्नुपर्ने देखिएको छ। लघुवित्तबाट प्राप्त ऋणले महिलाको आम्दानी, बचत र घरपरिवारको आर्थिक निर्णय प्रक्रियामा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्ने विभिन्न अध्ययनले देखाएका छन्। तर, कर्जा उपलब्ध गराएपछि व्यवसाय सञ्चालन र विस्तारका लागि आवश्यक सहयोग नपाउँदा त्यसको पूर्ण लाभ लिन चुनौती रहेको पनि अध्ययनहरूले औँल्याएका छन्।
नेपाल राष्ट्र बैंकको आर्थिक वर्ष २०२४/२५ को वार्षिक प्रतिवेदनअनुसार २०२५ जुलाई मध्यसम्म नेपालमा ५२ वटा लघुवित्त वित्तीय संस्था सञ्चालनमा थिए। ती संस्थाका ५ हजार २६ शाखामार्फत ६२ लाख २१ हजार सदस्यलाई सेवा प्रदान गरिएको थियो। त्यसमध्ये २७ लाख ६ हजार ऋणी रहेका थिए। यसले नेपालको वित्तीय प्रणालीमा लघुवित्त क्षेत्रको पहुँच र भूमिका ठूलो रहेको देखाउँछ।
लघुवित्त सेवाको प्रभाव महिलाको आर्थिक अवस्थामा कस्तो परेको छ भन्ने विषयमा भएका अध्ययनले पनि केही महत्त्वपूर्ण तथ्य उजागर गरेका छन्। सन् २०२५ मा कैलाली जिल्लाका चार स्थानीय तहका ४०० महिला सेवाग्राहीलाई समेटेर गरिएको एक अध्ययनले लघुवित्त कार्यक्रममा सहभागी महिलाको घरायसी आम्दानी तथा बचतमा उल्लेख्य सुधार देखाएको छ। अध्ययनले स्वास्थ्य र शिक्षामा हुने खर्च तथा परिवारभित्र आर्थिक निर्णयमा महिलाको सहभागितामा समेत सकारात्मक परिवर्तन देखाएको छ।
उक्त अध्ययनले लघुवित्तको सदस्यता अवधि, उत्पादनमूलक क्षेत्रमा कर्जाको सफल उपयोग र शिक्षालाई आम्दानी वृद्धिसँग सम्बन्धित महत्त्वपूर्ण पक्षका रूपमा पहिचान गरेको छ। तर, वित्तीय साक्षरताको कमी, संस्थागत अवरोध तथा सामाजिक संरचनासँग सम्बन्धित समस्याले महिलाले लघुवित्त सेवाबाट प्राप्त गर्न सक्ने लाभलाई सीमित बनाइरहेको पनि अध्ययनको निष्कर्ष छ।
त्यस्तै, शंकरदेव क्याम्पसमा सन् २०२४ मा गरिएको अर्को अध्ययनले काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुरका ४०४ महिला उद्यमीलाई समेटेको थियो। अध्ययनमा वित्तीय पहुँच, सीप विकास, व्यवसायिक सहयोग र बचत सेवाबीच महिला उद्यमशीलताको विकाससँग सकारात्मक सम्बन्ध रहेको पाइएको छ। विशेषगरी बचत सेवा र व्यवसाय सञ्चालनसम्बन्धी सहयोग महिला उद्यमशीलताको विकासमा महत्त्वपूर्ण देखिएका छन्।
अध्ययनको प्रतिगमन विश्लेषणअनुसार वित्तीय पहुँच, सीप विकास, व्यवसायिक सहयोग र बचत सेवासम्बन्धी संयुक्त पक्षले महिला उद्यमशीलताको विकासमा देखिएको भिन्नताको ५४.३ प्रतिशत व्याख्या गरेका छन्। यसले महिलालाई ऋण उपलब्ध गराउनुका साथै व्यवसाय सञ्चालनका लागि आवश्यक ज्ञान, सीप र परामर्श उपलब्ध गराउनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण रहेको संकेत गर्छ।
लघुवित्तबाट कर्जा लिएका महिलाले कृषि, पशुपालन, किराना पसल, सिलाइकटाइ तथा साना व्यापारजस्ता क्षेत्रमा लगानी गर्ने गरेका छन्। यस्ता व्यवसायले नियमित आम्दानी सिर्जना गर्न सके परिवारको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र महिलालाई आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बनाउन सहयोग पुर्याउन सक्छन्। तर, व्यवसाय सुरु गर्नु र त्यसलाई दीर्घकालसम्म सञ्चालन गर्नु फरक विषय हुन्।
बजारको पहुँच, उत्पादनको लागत, बिक्री वितरण, प्रतिस्पर्धा, व्यवसाय व्यवस्थापन र नगद प्रवाहको अभावले साना उद्यमीलाई निरन्तरता दिन कठिन बनाउन सक्छ। ऋण लिएर व्यवसाय सुरु गरे पनि बजार सुनिश्चित नहुँदा वा अपेक्षित आम्दानी नहुँदा ऋणको किस्ता तिर्नसमेत समस्या उत्पन्न हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा थप कर्जा उपलब्ध गराउनुभन्दा व्यवसायको अवस्था मूल्यांकन गरी आवश्यक परामर्श र सहजीकरण गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
लघुवित्त क्षेत्रका लागि अहिलेको चुनौती पनि यही हो। वित्तीय पहुँच विस्तारसँगै ऋणीको क्षमता, कर्जाको सदुपयोग र व्यवसायको दिगोपनलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने देखिन्छ। ऋणीलाई कर्जा उपलब्ध गराएर मात्रै संस्थाको जिम्मेवारी पूरा हुँदैन। कर्जाबाट सुरु गरिएको व्यवसायले आम्दानी सिर्जना गरिरहेको छ वा छैन भन्ने विषयमा पनि संस्थागत चासो आवश्यक हुन्छ।
त्यसका लागि लघुवित्त संस्थाले ऋणीलाई वित्तीय साक्षरता, व्यवसाय व्यवस्थापन, बजार पहिचान, लेखा व्यवस्थापन तथा सीप विकाससम्बन्धी तालिम उपलब्ध गराउन सक्छन्। स्थानीय उत्पादनको बजार विस्तार गर्न सहजीकरण गर्ने, सफल उद्यमीसँग अनुभव आदानप्रदान गराउने र व्यवसायको आवश्यकताअनुसार परामर्श दिने व्यवस्था प्रभावकारी हुन सक्छ।
लघुवित्तको प्रभावकारिता मूल्यांकन गर्दा ऋण प्रवाहको आकार र असुलीको अवस्थालाई मात्रै आधार बनाउनु पर्याप्त हुँदैन। ऋण लिएर व्यवसाय सुरु गरेका महिलामध्ये कति व्यवसायमा टिकिरहेका छन्, कति उद्यम विस्तार गर्न सफल भएका छन् र कति महिलाको आम्दानी तथा बचतमा दीर्घकालीन सुधार आएको छ भन्ने तथ्यांक पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
त्यसैले लघुवित्त क्षेत्रको आगामी प्राथमिकता कर्जा विस्तारसँगै उद्यमको दिगोपन र ऋणीको आर्थिक क्षमतामा केन्द्रित हुनुपर्ने देखिन्छ। महिलालाई ऋणको पहुँचमा ल्याउनु वित्तीय समावेशिताको एउटा महत्त्वपूर्ण चरण भए पनि उनीहरूलाई सफल उद्यमीका रूपमा स्थापित गर्न वित्तीय सेवा, सीप र बजारको पहुँचलाई एकीकृत रूपमा अघि बढाउनु आवश्यक छ।
