बैंकिङ खबर / नेपालीहरूको महान् चाड बडादसैँ आइतबार घटस्थापनासँगै सुरु हुँदैछ । चाडपर्वको सुरुवातसँगै किनमेल, पारिवारिक भेटघाट, यात्रा तथा दक्षिणा वितरणका लागि नगदको आवश्यकता बढ्ने भएकाले बैंकिङ प्रणालीमा पनि मौसमी दबाब पर्ने अपेक्षा गरिएको छ । नेपाल राष्ट्र बैंकले दसैँका क्रममा चलनचल्तीमा रहेको मुद्रा बढ्न सक्ने अनुमान गरेको छ । यद्यपि, यस वर्ष वास्तविक रूपमा नगदको माग कति बढ्छ भन्ने तथ्यांक भने चाडपर्वको कारोबारपछि मात्र स्पष्ट हुनेछ ।
नेपाल राष्ट्र बैंकका प्रवक्ता गुरुप्रसाद पौडेलका अनुसार, २०८३ भदौ मसान्तसम्म मुलुकमा चलनचल्तीमा रहेको मुद्रा ७ खर्ब ९४ अर्ब रुपैयाँ पुगेको थियो । राष्ट्र बैंकले दसैँका क्रममा यसमा करिब ८ देखि १० प्रतिशतसम्म वृद्धि हुन सक्ने अनुमान गरेको छ । यो राष्ट्र बैंकको अनुमान हो, दसैँमा मुद्रा आपूर्ति यति नै बढिसकेको तथ्यांक होइन ।
चलनचल्तीमा रहेको मुद्रामा वृद्धि हुनु र बैंक तथा वित्तीय संस्थामा निक्षेप बढ्नु फरक विषय हुन् । दसैँमा सर्वसाधारणले बैंकबाट रकम झिक्ने, आफूसँग रहेको नगद खर्च गर्ने र व्यापारीले बिक्रीबाट प्राप्त रकम पुनः बैंकमा जम्मा गर्ने गतिविधि चलिरहन्छन् । त्यसैले नगदको माग बढ्ने सम्भावना रहे पनि त्यसले समग्र बैंकिङ प्रणालीको तरलतामा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने कुरा अन्य वित्तीय गतिविधिमा समेत निर्भर हुन्छ ।
दसैँमा नगदको माग किन बढ्छ ?
दसैँमा नयाँ लुगा, खाद्यान्न, उपहार तथा अन्य सामग्री खरिद गर्ने, घर जाने यात्राको खर्च जुटाउने र आफन्तलाई दक्षिणा दिने परम्पराले नगदको आवश्यकता बढाउँछ । विशेषगरी साना पसल, ग्रामीण बजार तथा नगदमा कारोबार गर्ने व्यवसायमा चाडपर्वको समयमा नगदको उपयोग महत्त्वपूर्ण रहन्छ ।
दक्षिणाका लागि साना दरका नोटको माग पनि दसैँमा बढी हुने गर्छ । टीका लगाउँदा नयाँ नोट दिने प्रचलनका कारण सर्वसाधारणले ५, १०, २०, ५० र १०० रुपैयाँका नोट खोज्ने गरेका छन् । अर्कोतर्फ, बैंक तथा वित्तीय संस्थालाई दैनिक कारोबार सञ्चालन गर्न ठूला दरका नोटको समेत आवश्यकता पर्छ ।
यद्यपि, सबै आर्थिक कारोबार नगदमै हुने गर्दैनन् । मोबाइल बैंकिङ, डिजिटल वालेट, क्यूआर भुक्तानी तथा बैंक खाताबाट रकम स्थानान्तरण गर्ने सुविधाले चाडपर्वमा नगदको विकल्प पनि उपलब्ध गराएका छन् । डिजिटल माध्यमको प्रयोगले नगदको आवश्यकता कति घटाएको छ भन्ने विषयमा भने तुलनात्मक तथ्यांक आवश्यक हुन्छ ।
नयाँ नोट साट्न राष्ट्र बैंक र बैंकका शाखामा सुविधा
दसैँलाई लक्षित गर्दै नेपाल राष्ट्र बैंकले यस वर्ष नयाँ नोट सटहीका लागि विगतमा जस्तो छुट्टै निश्चित अवधि घोषणा गर्ने व्यवस्था अपनाएको छैन । राष्ट्र बैंकको थापाथलीस्थित केन्द्रीय कार्यालय, प्रादेशिक कार्यालय तथा वाणिज्य बैंकका शाखामार्फत नयाँ र सुकिला नोट उपलब्ध गराउने व्यवस्था गरिएको छ ।
राष्ट्र बैंकको मुद्रा व्यवस्थापन विभागका प्रमुख अनुज दाहालका अनुसार, सर्वसाधारणले आफूलाई पायक पर्ने बैंक तथा वित्तीय संस्थाको शाखाबाट नयाँ नोट साट्न सक्ने व्यवस्था छ । यस वर्ष सर्वसाधारणलाई सामान्य अवस्थामा एक वा दुई सेटसम्म नयाँ नोट उपलब्ध गराइँदै आएको र ठूलो परिमाणमा माग गर्नेले सबै नोट नयाँ अवस्थाका नपाउन सक्ने राष्ट्र बैंकले जनाएको छ ।
विगतका वर्षमा दसैँ नजिकिँदै गर्दा नयाँ नोट सटहीका लागि निश्चित अवधि तोक्ने गरिएको थियो । तर यस वर्ष नियमित सटही सुविधामार्फत नोट वितरण गर्ने नीति लिइएको छ । सार्वजनिक बिदाका दिनबाहेक नोट सटही गर्न सकिने व्यवस्था गरिएको राष्ट्र बैंकले जनाएको छ ।
त्यस्तै, राष्ट्र बैंकको निर्देशनपछि केही बैंक तथा वित्तीय संस्थाले नयाँ प्रकारका एटीएम मेसिनबाट १०० रुपैयाँका नोट वितरण गर्न थालेका छन् । यसले उपलब्धता भएका स्थानमा साना दरका नोट प्राप्त गर्न सहज बनाउन सक्छ । तर सबै एटीएमबाट नयाँ नोट पाइन्छ भन्ने सुनिश्चितता छैन ।
डिजिटल बैंकिङले बदल्दै छ नगद प्रयोगको प्रवृत्ति
पछिल्ला वर्षमा डिजिटल भुक्तानीका माध्यम विस्तार हुँदै जाँदा बैंकिङ कारोबारको स्वरूप पनि परिवर्तन भइरहेको छ । मोबाइल बैंकिङबाट रकम पठाउने, क्यूआरमार्फत पसलमा भुक्तानी गर्ने र डिजिटल वालेट प्रयोग गर्ने सुविधाले सर्वसाधारणलाई नगद बोकेर हिँड्नुपर्ने आवश्यकता कतिपय कारोबारमा कम गरेको छ ।
दसैँमा पनि यी माध्यम उपयोगी हुन सक्छन् । टाढा रहेका आफन्तलाई रकम पठाउन, अनलाइन खरिदको भुक्तानी गर्न तथा डिजिटल सुविधा स्वीकार गर्ने व्यवसायमा सामान किन्न मोबाइल बैंकिङ र क्यूआर प्रयोग गर्न सकिन्छ । तर सबै स्थानमा इन्टरनेट, डिजिटल भुक्तानीको सुविधा र आवश्यक पूर्वाधार समान रूपमा उपलब्ध नभएकाले नगदको आवश्यकता कायमै रहनेछ ।
डिजिटल कारोबार विस्तार हुँदैमा चाडपर्वमा नगदको माग घटेको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । त्यसका लागि विगतका वर्षको चलनचल्तीको मुद्रा, एटीएमबाट भएको रकम निकासी र डिजिटल कारोबारको संख्या तथा रकमबीच तुलना गर्नुपर्ने हुन्छ ।
बैंकिङ सेवाको निरन्तरता र ग्राहकको सावधानी
दसैँमा बैंकका शाखा सार्वजनिक बिदाका कारण बन्द हुन सक्ने भएकाले ग्राहकले आवश्यक नगद, रकम स्थानान्तरण र अन्य बैंकिङ कामको योजना पहिले नै बनाउनु उपयुक्त हुन्छ । एटीएम तथा डिजिटल बैंकिङ सेवा प्रयोग गर्न सकिए पनि तिनको उपलब्धता सम्बन्धित बैंकको व्यवस्था र प्राविधिक अवस्थाअनुसार फरक पर्न सक्छ ।
ग्राहकले चाडपर्वको समयमा डिजिटल कारोबार गर्दा पनि सुरक्षामा ध्यान दिन आवश्यक छ । ओटीपी, पिन तथा पासवर्ड अरूलाई नदिने, अपरिचित लिंकबाट बैंकिङ विवरण प्रविष्ट नगर्ने र रकम पठाउनुअघि प्राप्तकर्ताको विवरण जाँच गर्ने बानी महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
बैंक तथा वित्तीय संस्थाका लागि पनि चाडपर्वको समय नगद व्यवस्थापन, एटीएममा रकमको उपलब्धता र डिजिटल सेवाको निरन्तरता सुनिश्चित गर्ने चुनौतीको समय हो । यद्यपि, यस वर्ष बैंकहरूमा नगद अभाव भएको वा कारोबारमा निश्चित प्रतिशतले वृद्धि भएको निष्कर्ष निकाल्न पर्याप्त प्रमाण उपलब्ध छैन ।
नगदको माग र बैंकिङ प्रणालीको अवस्था फरक विषय
दसैँमा चलनचल्तीको मुद्रा बढ्नु सामान्य मौसमी प्रवृत्तिसँग सम्बन्धित हुन सक्छ । तर नगदको माग बढेकै कारण बैंकिङ प्रणालीमा तरलता अभाव हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । बैंकहरूको निक्षेप, कर्जा प्रवाह, राष्ट्र बैंकका मौद्रिक उपकरण र बैंकिङ प्रणालीमा रहेको समग्र तरलताले पनि यसको अवस्था निर्धारण गर्छन् ।
त्यसैले दसैँको अवधिमा चलनचल्तीको मुद्रा, बैंकबाट भएको नगद निकासी, पुनः बैंकमा जम्मा भएको रकम र डिजिटल कारोबारको तथ्यांक महत्त्वपूर्ण हुनेछन् । यी सूचकको तुलना गरेपछि मात्र चाडपर्वले बैंकिङ कारोबारमा पारेको वास्तविक प्रभाव आकलन गर्न सकिन्छ ।
घटस्थापनासँगै सुरु हुने दसैँले नगदको माग र बैंकिङ सेवाको उपयोगमा मौसमी परिवर्तन ल्याउने अपेक्षा गरिएको छ । राष्ट्र बैंकको प्रारम्भिक अनुमानले चलनचल्तीको मुद्रा बढ्न सक्ने संकेत गरे पनि वास्तविक अवस्था चाडपर्वपछिका तथ्यांकले स्पष्ट पार्नेछ । यस अवधिमा सहज नगद उपलब्धता, प्रभावकारी डिजिटल सेवा र सुरक्षित कारोबार सुनिश्चित गर्नु बैंकिङ क्षेत्रका लागि महत्त्वपूर्ण हुनेछ ।
