बैंकिङ खबर / लघुवित्त वित्तीय संस्थाबाट कर्जा लिएर व्यवसाय विस्तार, कृषि तथा आयआर्जनका गतिविधि सञ्चालन गर्ने अभ्यास बढ्दै गएको छ । न्यून आय भएका तथा साना उद्यमीका लागि आवश्यक वित्तीय स्रोत जुटाउने माध्यमका रूपमा लघुवित्तको कर्जा महत्वपूर्ण मानिन्छ । तर एउटै व्यक्ति वा परिवारले आफ्नो आम्दानी र भुक्तानी क्षमताभन्दा बढी कर्जा लिँदा यही कर्जा आर्थिक बोझमा परिणत हुन सक्छ ।
विशेषगरी एकभन्दा बढी लघुवित्त वित्तीय संस्थाबाट कर्जा लिने र एउटा संस्थाको किस्ता तिर्न अर्को संस्थाबाट कर्जा लिने क्रम दोहोरिँदै गएमा ऋणी ‘ऋणको चक्र’ मा फस्ने जोखिम बढ्छ । यस्तो अवस्थामा नयाँ कर्जाले पुरानो दायित्व तत्काल व्यवस्थापन गरेजस्तो देखिए पनि ऋणीको वास्तविक आम्दानी नबढ्ने भएकाले समग्र ऋणभार भने निरन्तर बढ्न सक्छ ।
एकभन्दा बढी संस्थाबाट कर्जा लिनुअघि के हुन्छ ?
लघुवित्त वित्तीय संस्थाबाट कर्जा लिँदा ऋणीले आफूले अन्य लघुवित्त संस्थाबाट कर्जा लिएको वा नलिएकोबारे जानकारी दिनुपर्ने व्यवस्था छ । कर्जा प्रवाह गर्ने संस्थाले पनि ऋणीको विद्यमान कर्जा अवस्थाबारे यकिन गर्नुपर्छ । नेपाल राष्ट्र बैंकको निर्देशनअनुसार लघुवित्त वित्तीय संस्थाले कर्जा प्रवाह गर्नुअघि ऋणी एकभन्दा बढी लघुवित्त संस्थाबाट कर्जा लिएको अवस्थामा छ कि छैन भन्ने विषय यकिन गर्नुपर्ने हुन्छ । यसका लागि ऋणीबाट स्वघोषणासमेत लिनुपर्ने व्यवस्था छ ।
त्यसैगरी, बैंक तथा वित्तीय संस्थाले नयाँ कर्जा प्रवाह गर्नुका साथै पुरानो कर्जा नवीकरण, पुनर्संरचना वा पुनर्तालिकीकरण गर्नुअघि सम्बन्धित ग्राहकको कर्जा सूचना कर्जा सूचना केन्द्रबाट लिनुपर्ने व्यवस्था रहेको छ । यसले ऋणीको समग्र कर्जा दायित्वबारे जानकारी लिएर मात्रै थप कर्जा प्रवाह गर्ने आधार तयार गर्छ ।
एउटा कर्जाबाट सुरु भएर कसरी बढ्छ बोझ ?
लघुवित्तको कर्जा प्रायः कृषि, पशुपालन, साना व्यवसाय तथा अन्य आयआर्जनका गतिविधिमा प्रयोग गर्ने उद्देश्यले लिइन्छ । कर्जाबाट अपेक्षित आम्दानी हुन नसक्दा भने नियमित किस्ता तिर्न समस्या आउन सक्छ । व्यवसायमा घाटा हुनु, आम्दानी घट्नु, घरायसी खर्च बढ्नु वा आकस्मिक आर्थिक आवश्यकता पर्नुजस्ता कारणले ऋणीले पुरानो कर्जाको किस्ता तिर्न अर्को स्रोत खोज्न सक्छ । यही अवस्थामा अर्को लघुवित्त संस्थाबाट कर्जा लिएर पुरानो कर्जा तिर्ने अभ्यास सुरु हुन सक्छ ।
सुरुमा यस्तो उपायले तत्कालको समस्या समाधान गरेजस्तो देखिन्छ । तर नयाँ कर्जाको किस्ता तिर्न फेरि अर्को कर्जा लिनुपर्ने अवस्था सिर्जना भयो भने ऋणीको कुल दायित्व क्रमशः बढ्दै जान्छ । आम्दानी भने उही अवस्थामा रहँदा साँवा, ब्याज र नियमित किस्ताको भार व्यवस्थापन गर्न कठिन हुन्छ । यसरी कर्जा उत्पादनशील क्षेत्रमा प्रयोग हुनुको सट्टा पुरानो कर्जा तिर्न प्रयोग हुन थालेमा ऋणीको वित्तीय अवस्था थप कमजोर बन्न सक्छ ।
धेरै कर्जाको असर आम्दानीमै पर्छ
एकभन्दा बढी संस्थाबाट कर्जा लिँदा सबैभन्दा ठूलो दबाब ऋणीको नियमित आम्दानीमा पर्न सक्छ । एउटै आम्दानीबाट विभिन्न संस्थाको साँवा तथा ब्याज भुक्तानी गर्नुपर्ने भएपछि घरायसी खर्च, व्यवसाय सञ्चालन र अन्य आवश्यकताका लागि उपलब्ध रकम घट्दै जान्छ । कर्जाको संख्या बढेसँगै ब्याज तथा अन्य कर्जा लागतको समग्र भार पनि बढ्न सक्छ । एउटा कर्जाको रकम सानो भए पनि धेरै संस्थाबाट लिइएको कर्जाको कुल रकम जोडिँदा ऋणीले नियमित रूपमा भुक्तानी गर्नुपर्ने रकम उल्लेख्य हुन सक्छ ।
विशेषगरी अनिश्चित आम्दानी भएका ऋणीका लागि धेरै कर्जाको किस्ता व्यवस्थापन गर्नु चुनौतीपूर्ण हुन्छ । आम्दानीमा सामान्य गिरावट आए पनि किस्ता भुक्तानी प्रभावित हुन सक्ने भएकाले यस्तो अवस्थामा ऋणीको वित्तीय जोखिम बढ्छ ।
किस्ता नतिर्दा कर्जा विवरणमा असर
कर्जा लिएपछि समयमै किस्ता भुक्तानी नगर्दा त्यसको प्रभाव ऋणीको कर्जा इतिहासमा पर्न सक्छ । बैंक तथा वित्तीय संस्थाले ग्राहकको कर्जा अवस्था तथा विभिन्न संस्थाबाट लिएको कर्जासम्बन्धी विवरण कर्जा सूचना केन्द्रमार्फत प्राप्त गर्ने भएकाले ऋणीको भुक्तानी व्यवहार महत्वपूर्ण हुन्छ ।
कर्जा भुक्तानीमा समस्या बढ्दै गएमा भविष्यमा नयाँ कर्जा प्राप्त गर्नसमेत कठिनाइ हुन सक्छ । त्यसैले कर्जा लिने क्रममा तत्कालको आवश्यकता मात्र होइन, आगामी महिनामा नियमित किस्ता तिर्न सक्ने क्षमता पनि मूल्यांकन गर्नुपर्ने हुन्छ ।
कालोसूचीमा पर्ने जोखिम
कर्जा लामो समयसम्म भुक्तानी नगर्दा ऋणीमाथि थप कानुनी तथा वित्तीय जोखिम सिर्जना हुन सक्छ । नेपाल राष्ट्र बैंकको व्यवस्थाअनुसार लघुवित्त वित्तीय संस्थाको हकमा ५ लाख रुपैयाँ वा सोभन्दा बढी कर्जा भएका ऋणीलाई तोकिएको अवस्थामा कालोसूचीमा राख्नका लागि कर्जा सूचना केन्द्रमा पठाउन सकिने व्यवस्था छ । त्यस्तै, नियतवश कर्जा नतिर्ने ऋणीलाई कर्जाको रकमको सीमाबाहेक पनि कालोसूचीमा राख्न सकिने व्यवस्था रहेको छ । यसकारण धेरै संस्थाबाट कर्जा लिएको अवस्थामा समयमै किस्ता तिर्न नसक्दा त्यसको असर केवल तत्कालीन वित्तीय समस्यामा सीमित नरही ऋणीको भविष्यको कर्जा पहुँचमा समेत पर्न सक्छ ।
कर्जा लिनुअघि आम्दानी र दायित्वको हिसाब आवश्यक
ऋणीले कर्जा लिनुअघि त्यसको वास्तविक उपयोग र त्यसबाट हुने सम्भावित आम्दानीको हिसाब गर्न आवश्यक हुन्छ । कर्जा व्यवसाय वा आयआर्जनमा प्रयोग गर्ने हो भने त्यसबाट आउने अनुमानित आम्दानीले कर्जाको किस्ता तथा ब्याज धान्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने मूल्यांकन महत्वपूर्ण हुन्छ ।
पहिले नै कर्जा लिइसकेको अवस्थामा बाँकी साँवा, ब्याज, मासिक किस्ता र भुक्तानी मितिको विवरणसमेत स्पष्ट रूपमा हेर्नुपर्छ । आफ्नो नियमित आम्दानीको तुलनामा कुल कर्जाको किस्ता अत्यधिक छ भने थप कर्जा लिनु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ । विशेषगरी एउटा कर्जा तिर्न अर्को कर्जा लिनुपर्ने अवस्था सिर्जना भइसकेको छ भने नयाँ कर्जा थप्नुको सट्टा विद्यमान कर्जाको अवस्था सुधार गर्ने उपाय खोज्नु आवश्यक हुन्छ ।
समस्या आए लघुवित्तसँग समयमै छलफल
कर्जा भुक्तानीमा समस्या देखिएमा ऋणीले सम्बन्धित लघुवित्त संस्थासँग समयमै सम्पर्क गर्नुपर्ने हुन्छ । आम्दानी घटेको, व्यवसायमा समस्या आएको वा अन्य कारणले किस्ता तिर्न कठिन भएको अवस्था संस्थालाई जानकारी गराएर उपलब्ध विकल्पबारे छलफल गर्न सकिन्छ । कर्जाको प्रकृति र सम्बन्धित नियमअनुसार पुनर्संरचना वा पुनर्तालिकीकरणलगायतका विकल्प उपलब्ध हुन सक्छन् । तर यस्ता सुविधा स्वतः प्राप्त हुने होइनन् । ऋणीको अवस्था र संस्थाको मूल्यांकनका आधारमा निर्णय हुने गर्छ । सबैभन्दा जोखिमपूर्ण अवस्था भनेको पुरानो कर्जा तिर्न नयाँ कर्जा लिने क्रम निरन्तर दोहोरिनु हो । यसले ऋणीको आम्दानी बढाउँदैन, तर ऋणको दायित्व भने बढाउँदै लैजान्छ ।
कर्जा दिने संस्थाको जिम्मेवारी पनि उत्तिकै
बहुकर्जा अर्थात् एकभन्दा बढी संस्थाबाट कर्जा लिने समस्या ऋणीको मात्र जिम्मेवारी होइन । कर्जा दिने संस्थाले पनि ग्राहकको विद्यमान कर्जा, आम्दानी, भुक्तानी क्षमता र अन्य संस्थासँगको ऋण सम्बन्धबारे पर्याप्त जानकारी लिनुपर्छ । नेपाल राष्ट्र बैंकको निर्देशनले लघुवित्त संस्थालाई ऋणीले अन्य लघुवित्त संस्थाबाट कर्जा लिएको वा नलिएको यकिन गरेर मात्र कर्जा प्रवाह गर्नुपर्ने व्यवस्था गरेको छ । यसले जिम्मेवार कर्जा प्रवाह र ग्राहकको ऋण क्षमताको मूल्यांकनलाई प्राथमिकता दिएको देखाउँछ ।
लघुवित्तको उद्देश्य साना उद्यम, कृषि तथा आयआर्जनका गतिविधिमा वित्तीय पहुँच विस्तार गर्नु हो । त्यसैले कर्जा उत्पादनशील क्षेत्रमा प्रयोग हुँदा यसले ऋणीको आम्दानी बढाउन सहयोग गर्न सक्छ । तर आम्दानीको क्षमताभन्दा बढी कर्जा लिएमा त्यही कर्जा आर्थिक बोझ बन्न सक्छ ।
त्यसैले ऋणीले नयाँ कर्जा लिनुअघि आफ्नो **कुल ऋण, मासिक किस्ता, ब्याजदर, भुक्तानी अवधि र नियमित आम्दानी** को यथार्थ हिसाब गर्न आवश्यक छ । अर्कोतर्फ, लघुवित्त संस्थाले पनि ग्राहकको वास्तविक भुक्तानी क्षमता मूल्यांकन गरेर जिम्मेवार ढंगले कर्जा प्रवाह गर्नुपर्ने हुन्छ ।
