माधव निर्दोष, बैंकिङ खबर / राजनीतिक पहिचानले व्यक्तिको सार्वजनिक जीवनलाई परिभाषित गर्ने समाजमा कुनै व्यक्तिको अर्को परिचय ओझेलमा पर्न सक्छ । नेकपा एमालेकी नेतृ तथा पूर्वमन्त्रीका रूपमा परिचित भगवती चौधरीको हकमा पनि यस्तै देखिन्छ । तर उनको सार्वजनिक जीवनलाई राजनीतिक यात्रामात्रैमा सीमित गरेर हेर्दा करिब तीन दशक लामो सामाजिक यात्राको ठूलो हिस्सा छुट्न सक्छ ।
ग्रामीण महिला, विपन्न परिवार, सीमान्तकृत समुदाय, साना किसान र आर्थिक रूपमा कमजोर नागरिकलाई संगठित गर्दै उनीहरूलाई बचत, ऋण, आयआर्जन, शिक्षा र स्वरोजगारसँग जोड्ने काममा चौधरी लामो समयदेखि सक्रिय रहँदै आएकी छन् । विशेषगरी सुनसरीबाट सुरु भएको उनको सामाजिक अभियान विस्तार हुँदै ग्रामीण समुदायको आर्थिक तथा सामाजिक सशक्तीकरणसँग जोडिएको छ । सन् १९९४ मा स्थापना भएको फोरम फर रुरल वुमन अर्डेन्सी डेभलपमेन्ट (FORWARD) की संस्थापक तथा कार्यकारी अध्यक्षका रूपमा चौधरीको सामाजिक यात्रा अघि बढेको संस्थाको आधिकारिक विवरणमा उल्लेख छ । FORWARD ले पिछडिएका, विपन्न तथा आदिवासी समुदायका लागि माइक्रोफाइनान्स, सामाजिक विकास र संस्थागत विकासका कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको जनाएको छ । संस्थाले महिला तथा बालबालिकामाथि हुने घरेलु हिंसाविरुद्ध सचेतना अभियानसमेत सञ्चालन गरेको छ ।
गरिबी देखेर सुरु भएको अभियान
चौधरीको सामाजिक कामको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको विपन्न परिवारलाई तत्काल राहत दिनुभन्दा उनीहरूलाई आफ्नै खुट्टामा उभिन सक्ने बनाउने प्रयास हो । ग्रामीण महिलाको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न बचत समूह निर्माण, साना ऋणमार्फत आयआर्जनका गतिविधि सञ्चालन, वित्तीय पहुँच विस्तार र सामाजिक सचेतनाका कार्यक्रमलाई उनले अभियानकै रूपमा अघि बढाएको सार्वजनिक विवरणहरूले देखाउँछन् । FORWARD को आधिकारिक विवरणअनुसार संस्थाले ग्रामीण तथा जोखिममा रहेका समुदायलाई केन्द्रमा राखेर आजीविका विकास, कृषि, वित्तीय समावेशीकरण, आवास, शिक्षा, बाल संरक्षण, स्वास्थ्य तथा वातावरण संरक्षणलगायत क्षेत्रमा काम गर्दै आएको छ । यसको अर्थ चौधरीको सामाजिक यात्राको केन्द्रमा केवल चन्दा वा राहत वितरण नभई आर्थिक रूपमा कमजोर मानिसलाई अवसर र वित्तीय पहुँच उपलब्ध गराउने प्रयास पनि रहेको देखिन्छ ।
चौधरीको सामाजिक अभियानको अर्को महत्वपूर्ण पाटो लघुवित्तसँग जोडिएको छ । FORWARD ले सन् २००२ मा नेपाल राष्ट्र बैंकबाट वित्तीय मध्यस्थकर्ताको अनुमति पाएपछि संस्थागत रूपमा लघुवित्त कार्यक्रम सञ्चालन गर्न थालेको थियो । पछि त्यही कार्यक्रमलाई छुट्टै वित्तीय संस्थाका रूपमा अघि बढाउँदै FORWARD Microfinance स्थापना गरिएको संस्थाको विवरणमा उल्लेख छ । लघुवित्त कार्यक्रमको औपचारिक सञ्चालन २००३ बाट सुरु भएको थियो ।
यसले ग्रामीण तथा न्यून आय भएका परिवारलाई बैंकिङ प्रणालीको पहुँचबाहिरबाट औपचारिक वित्तीय सेवातर्फ ल्याउने बाटो बनायो । ग्रामीण क्षेत्रमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाको पहुँच सीमित रहेको समयमा महिलालाई समूहमा आबद्ध गराएर बचत गर्ने बानी विकास गर्नु, सानो ऋण उपलब्ध गराउनु र ऋणलाई आयआर्जनमा प्रयोग गर्न प्रोत्साहित गर्नु चौधरीको सामाजिक अभियानसँग जोडिएको महत्वपूर्ण पक्ष बनेको देखिन्छ । FORWARD Microfinance को संस्थागत इतिहासअनुसार पनि यो कार्यक्रम मूलतः FORWARD नामक गैरसरकारी संस्थाले सुरु गरेको लघुवित्त सेवाको निरन्तरता हो ।
हजारौँ महिलालाई आर्थिक गतिविधिमा जोड्ने प्रयास
चौधरीको सामाजिक काम महिला सशक्तीकरणमा केन्द्रित रहेको विभिन्न संस्थागत विवरणमा उल्लेख छ । Rural Women Development Centre को अध्यक्षसम्बन्धी प्रोफाइलमा चौधरीले ग्रामीण महिलाका १४ हजारभन्दा बढी समूह परिचालन गरेको र ४० हजारभन्दा बढी ग्रामीण महिलालाई वकालत, साक्षरता, आयआर्जन, आजीविका तथा जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी गतिविधिमा जोडेको दाबी गरिएको छ । सोही प्रोफाइलले स्वास्थ्य, शिक्षा, आयआर्जन र लैंगिक समानताका क्षेत्रमा ठूलो संख्यामा ग्रामीण महिलासँग काम गरेको उल्लेख गर्छ । यस्ता कार्यक्रमले महिलालाई परिवारभित्रको आर्थिक निर्णयमा सहभागी गराउने, आफ्नै आम्दानीको स्रोत सिर्जना गर्ने र सामूहिक रूपमा आर्थिक गतिविधि सञ्चालन गर्ने आधार तयार पार्ने उद्देश्य राखेको देखिन्छ । यही कारण चौधरीको सामाजिक पहिचानलाई केवल राजनीतिक गतिविधिबाट मात्र हेर्दा उनको लामो समयदेखिको महिला तथा ग्रामीण विकाससम्बन्धी काम छुट्न सक्छ ।
सामाजिक कामको दायरा लघुवित्तभन्दा फराकिलो
चौधरीसँग जोडिएको FORWARD को पछिल्लो कार्यक्षेत्र हेर्दा सामाजिक अभियान लघुवित्तमा मात्र सीमित छैन । संस्थाले सीमान्तकृत समुदायका लागि न्यून लागतका आवास, सुरक्षित आवास, बालविवाह न्यूनीकरण, बाल संरक्षण, ग्रामीण महिलाको विकास, आजीविका, कृषि, स्वास्थ्य तथा वातावरण संरक्षणसँग सम्बन्धित परियोजना सञ्चालन गरिरहेको जनाएको छ । यसले चौधरीको सामाजिक यात्रामा एउटा अर्को पक्ष देखाउँछ -विपन्न परिवारको समस्या केवल पैसाको अभाव होइन भन्ने बुझाइ । आवास, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, वित्तीय पहुँच र सामाजिक सुरक्षा एकअर्कासँग जोडिएका विषय हुन् भन्ने अवधारणामा यस्ता कार्यक्रम केन्द्रित देखिन्छन् ।
विपद्मा पनि राहतदेखि पुनःस्थापनासम्मको जोड
यही सामाजिक यात्राको पछिल्लो उदाहरण बनेको छ रसुवा–नुवाकोटको बाढीपछि गरिएको राहत तथा पुनःस्थापनाको पहल । गत भदौ १० गते रसुवा–भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको बाढीबाट प्रभावित परिवारलाई चौधरीको पहलमा राहत सामग्री वितरण गरिएको छ । नुवाकोटको विदुर क्षेत्र, देवीघाट तथा रसुवाको उत्तरगया गाउँपालिकालगायत स्थानमा विस्थापित परिवारलाई खाद्यान्न तथा दैनिक उपभोग्य सामग्री वितरण गरिएको हो । राहतमा चामल, दाल, नुन, तेल, खानेपानी, सरसफाइका सामग्रीलगायत सामग्री थिए । करिब १० लाख रुपैयाँ बराबरको राहत सामग्री वितरण गरिएको फरवार्ड ग्रुपले जनाएको छ । तर चौधरीले राहत वितरणमै आफ्नो भूमिका सीमित गरेकी छैनन् । सुरक्षित स्थानमा सरकारले जग्गा उपलब्ध गराए करिब ५ सय बाढी प्रभावित परिवारका लागि घर निर्माण गर्न पहल गर्ने प्रतिबद्धता उनले जनाएकी छन् । बाढीबाट घरबार गुमाएका परिवार अस्थायी सेल्टरमा बसिरहेका बेला उनले तत्कालीन राहतभन्दा स्थायी पुनःस्थापनालाई प्राथमिकता दिनुपर्नेमा जोड दिएकी छन् । यही कारण पछिल्लो राहत अभियानलाई उनको पुरानो सामाजिक यात्रासँग जोडेर हेर्दा ‘राहत दिने’ भन्दा ‘मानिसलाई फेरि उभ्याउने’ प्रयासका रूपमा उनको सामाजिक कामको एउटा फरक पक्ष देखिन्छ ।
रसुवा–नुवाकोटका प्रभावित परिवारसँगको भेटमा चौधरीले जोखिमयुक्त स्थानमा पुनः बसोबास गराउनुको सट्टा सुरक्षित स्थान पहिचान गरेर स्थायी बस्ती विकास गर्नुपर्ने धारणा राखेकी छन् । बाढीपीडितका समस्या सुन्दै उनले स्थायी आवाससँगै खानेपानी, शिक्षा, स्वास्थ्य र आवतजावतको दीर्घकालीन व्यवस्था आवश्यक रहेको बताएकी छन् । यो धारणा FORWARD ले अघि बढाउँदै आएको न्यून लागत तथा सुरक्षित आवाससम्बन्धी कार्यक्रमसँग पनि विषयगत रूपमा जोडिन्छ । संस्थाले सीमान्तकृत समुदायका लागि सुरक्षित आवास र न्यून लागतको आवाससम्बन्धी परियोजना सञ्चालन गर्दै आएको जनाएको छ ।
राजनीति र सामाजिक यात्राको दुई फरक परिचय
भगवती चौधरीको सार्वजनिक परिचयको अर्को पाटो भनेको उनको राजनीतिक यात्रा हो । उनी नेकपा एमालेबाट राजनीतिमा सक्रिय छिन् र पूर्वमन्त्रीसमेत हुन् । निर्वाचनको तथ्य हेर्दा उनको राजनीतिक यात्रा उतारचढावपूर्ण देखिन्छ । २०७४ को प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा सुनसरी–३ मा विजयकुमार गच्छदारसँग ३८१ मतले पराजित भएकी चौधरी २०७९ मा भने त्यही क्षेत्रबाट ४० हजार ७८८ मतसहित निर्वाचित भएकी थिइन् । तर २०८२ को प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा उनी पुनः सुनसरी–३ बाट पराजित भइन् । निर्वाचन परिणामअनुसार उनलाई १५ हजार ८३ मत प्राप्त भयो भने राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका अशोककुमार चौधरी ४७ हजार ४२१ मतसहित निर्वाचित भए । नेपाली कांग्रेसका विजयकुमार गच्छदारले २० हजार ५०१ मत पाए । निर्वाचन परिणामले राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको एउटा तस्वीर देखाउँछ । तर कुनै उम्मेदवारको सामाजिक काम र निर्वाचन परिणामबीच प्रत्यक्ष कारण–परिणाम सम्बन्ध स्थापित गर्न निर्वाचन तथ्यांक मात्रै पर्याप्त हुँदैन । त्यसैले चौधरीको २०८२ को पराजयलाई केवल पार्टीको पहिचान वा ‘एमाले ट्याग’ कै कारण भएको निष्कर्षमा पुग्नुभन्दा उनको राजनीतिक पहिचान र सामाजिक योगदानलाई छुट्टाछुट्टै हेर्नु तथ्यपरक हुन्छ ।
राजनीतिक परिचयभन्दा बाहिरको अर्को कथा
राजनीतिमा सक्रिय व्यक्तिको सामाजिक कामलाई राजनीतिक चश्माबाट हेर्नु स्वाभाविक भए पनि चौधरीको हकमा उनको सामाजिक यात्राको सुरुवात राजनीतिक पद प्राप्त गरेपछि भएको होइन । FORWARD को आधिकारिक विवरणअनुसार उनको सामाजिक संस्था स्थापना सन् १९९४ मै भएको थियो । लघुवित्त कार्यक्रम पनि राजनीतिक पदमा पुग्नुअघि नै संस्थागत रूपमा अघि बढेको थियो । त्यसैले आज उनी एमाले नेतृ, पूर्वमन्त्री वा निर्वाचन उम्मेदवारका रूपमा चिनिए पनि उनको सार्वजनिक जीवनको अर्को लामो अध्याय ग्रामीण महिला, विपन्न परिवार र सीमान्तकृत समुदायसँग जोडिएको छ । तीन दशकभन्दा लामो अवधिमा सामाजिक विकास, महिला सशक्तीकरण, वित्तीय पहुँच, लघुवित्त, आजीविका, आवास र पछिल्लो समय विपद्पछिको पुनःस्थापनासम्म फैलिएको उनको गतिविधिले राजनीतिक परिचयभन्दा बाहिरको एउटा फरक कथा प्रस्तुत गर्छ ।
गरिबी केवल आम्दानीको कमी होइन । त्यो शिक्षा, स्वास्थ्य, आवास, रोजगारी र वित्तीय पहुँचको अभावसँग पनि जोडिएको हुन्छ । यही बहुआयामिक समस्यालाई सम्बोधन गर्ने प्रयासमा चौधरीको सामाजिक यात्रा केन्द्रित देखिन्छ । ग्रामीण महिलालाई समूहमा जोडेर बचत गर्न सिकाउनेदेखि सानो ऋणमार्फत आयआर्जनको अवसर सिर्जना गर्ने, विपन्न समुदायका लागि सामाजिक विकासका कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, सुरक्षित आवासको पहल गर्ने र विपद्मा परेका परिवारलाई तत्काल राहतसँगै दीर्घकालीन पुनःस्थापनाको कुरा उठाउनेसम्मका गतिविधि उनको सामाजिक यात्राका विभिन्न अध्याय हुन् ।
राजनीतिक जीवनमा सफलता र असफलता आउन सक्छ । निर्वाचनमा जित र हार पनि लोकतान्त्रिक प्रक्रियाका सामान्य परिणाम हुन् । तर कुनै व्यक्तिले सार्वजनिक जीवनमा राजनीतिक पद प्राप्त गर्नुअघि र पदमा नरहँदा गरेको सामाजिक कामलाई पनि छुट्टै मूल्यांकन गर्नुपर्ने हुन्छ । भगवती चौधरीको सामाजिक यात्रालाई हेर्दा उनको एउटा परिचय राजनीतिसँग जोडिएको छ भने अर्को परिचय ग्रामीण तथा विपन्न समुदायसँगको लामो सम्बन्धसँग जोडिएको देखिन्छ ।
अन्ततः उनको पछिल्लो रसुवा–नुवाकोट अभियानले पनि यही प्रश्नलाई फेरि अगाडि ल्याएको छ—राहत दिएर समस्या टार्ने कि विपद्बाट घरबार गुमाएका परिवारलाई फेरि आफ्नै खुट्टामा उभिने आधार तयार गर्ने ? चौधरीले रोजेको बाटो भने राहतसँगै स्थायी पुनःस्थापनाको कुरा उठाउने देखिन्छ । यही कारण उनको सामाजिक यात्रालाई केवल एउटा राजनीतिक दलको परिचयमा सीमित गरेर हेर्नुभन्दा ग्रामीण महिला, वित्तीय पहुँच, गरिबी न्यूनीकरण, आवास र विपद्पछिको पुनःस्थापनासँग जोडिएको करिब तीन दशक लामो यात्राका रूपमा हेर्न सकिन्छ ।
