बैंकिङ खबर / पछिल्लो समय एक बैंकका कर्मचारीले आत्महत्या गरेपछि नेपालको बैंकिङ क्षेत्रका कर्मचारीहरु थप सन्त्रासमा छन् । कर्मचारीमाथि ओभर टाइम काम लगाएको विषयले पनि बैंकवित्त क्षेत्र अहिले हल्लीएको छ । हालै श्रम मन्त्रालयले निर्देशन दिएपछि नेपाल राष्ट्र बैंकले बैंक तथा वित्तीय संस्थामा कार्यरत कर्मचारीलाई अतिरिक्त समय अर्थात् ओभरटाइम काम गराउँदा कानुनअनुसार सुविधा दिनुपर्ने विषयमा पत्राचार गरेको छ । नियमनकारी निकाय आफैले गर्नुपर्ने काम मन्त्रालयले गरिदिनु पर्दा केन्द्रीय बैंकको नियमन माथि फेरि प्रश्न उठेको छ । यस विषयमा केन्द्रीय बैंकमा पटक पटक यस अघि पनि उजुरीहरु परेका थिए । तर केन्द्रीय बैंकले बैंक कर्मचारीका पक्षमा खासै बोलेको थिएन । श्रम मनत्रालयले नियमनकारी निकाय नेपाल राष्ट्र बैंकलाई कर्मचारी माथि ओभर काम लगाउने र ओभर पे नगर्ने विषयमा पत्राचार गरेको थियो ।
बैंक कर्मचारीहरूमा मानसिक तनावको प्रमुख कारणमध्ये पहिलो हो—अत्यधिक कार्यदबाब। बैंकहरूले सीमित कर्मचारीबाट धेरै काम लिन खोज्ने प्रवृत्ति बढेको छ। एउटा कर्मचारीले ग्राहक सेवा, कर्जा प्रक्रिया, डिजिटल बैंकिङ, रिपोर्टिङ, लक्ष्य पूर्ति र नियामकीय काम एकैसाथ गर्नुपर्ने अवस्था छ। बिहानदेखि बेलुकासम्म निरन्तर कम्प्युटर अगाडि बसेर काम गर्नुपर्ने, कतिपय अवस्थामा ओभरटाइम काम गरे पनि पर्याप्त सुविधा नपाउने अवस्था कर्मचारीहरूका लागि मानसिक थकानको कारण बनेको छ।
दोस्रो कारण हो—लक्ष्य पूरा गर्ने चाप। अहिले बैंकहरूबीच निक्षेप संकलन र कर्जा प्रवाहको प्रतिस्पर्धा अत्यन्त तीव्र छ। शाखा प्रबन्धकदेखि मार्केटिङ कर्मचारीसम्मलाई मासिक वा त्रैमासिक लक्ष्य दिइन्छ। लक्ष्य पूरा नभए कार्यसम्पादन मूल्यांकन कमजोर हुने, बढुवा रोकिने वा व्यवस्थापनबाट दबाब आउने डर रहन्छ। यसले कर्मचारीहरूलाई निरन्तर मानसिक दबाबमा राख्ने गरेको छ।
तेस्रो महत्वपूर्ण कारण हो—खराब कर्जा र असुलीको तनाव। अहिले धेरै व्यवसायी र ऋणीहरू ऋण तिर्न नसक्ने अवस्थामा पुगेका छन्। बैंक कर्मचारीहरूलाई ऋण असुलीका लागि निरन्तर दबाब दिइन्छ। कतिपय अवस्थामा ऋणीहरू आक्रोशित हुने, धम्की दिने वा विवाद गर्ने अवस्थासमेत आउँछ। यसले विशेषगरी कर्जा शाखामा काम गर्ने कर्मचारीहरूमा भय, असुरक्षा र मानसिक दबाब बढाएको छ।
डिजिटल बैंकिङको विस्तारसँगै साइबर सुरक्षाको जोखिम पनि कर्मचारीहरूको तनावको अर्को कारण बनेको छ। सानो गल्तीले ठूलो आर्थिक क्षति हुन सक्ने भएकाले कर्मचारीहरू निरन्तर सतर्क रहनुपर्छ। फेक ट्रान्जेक्सन, अनलाइन फ्रड, सिस्टम फेल वा ग्राहकको खातामा समस्या आउँदा कर्मचारीहरू नै पहिलो आरोपको घेरामा पर्छन्। यसले उनीहरूलाई “गल्ती भयो भने करियर नै जोखिममा पर्छ” भन्ने डरमा काम गर्न बाध्य बनाएको छ।
ग्राहक व्यवहार पनि अहिले बैंक कर्मचारीहरूको मानसिक तनावको कारण बन्दै गएको छ। डिजिटल सेवामा समस्या आउँदा, चेक क्लियरिङ ढिलो हुँदा, कर्जा स्वीकृति नहुँदा वा ब्याजदरको विषयमा असन्तुष्टि हुँदा ग्राहकहरू कर्मचारीमाथि रिस पोख्ने गर्छन्। कतिपय शाखाहरूमा कर्मचारीमाथि दुर्व्यवहार र धम्कीका घटनासमेत हुने गरेका छन्। ग्राहकसँग प्रत्यक्ष सम्पर्कमा रहने फ्रन्ट डेस्क कर्मचारीहरू यसबाट बढी प्रभावित हुने गरेका छन्।
महिला बैंक कर्मचारीहरूका लागि मानसिक तनावका स्वरूप अझ फरक र जटिल छन्। कार्यालय र परिवारबीच सन्तुलन मिलाउनुपर्ने दबाब, लामो समय काम, सामाजिक अपेक्षा र कतिपय अवस्थामा कार्यस्थलको असहज वातावरणले उनीहरूलाई थप मानसिक बोझ दिने गरेको छ। नेपालमा मानसिक स्वास्थ्यको विषय अझै खुला रूपमा छलफल हुने वातावरण पूर्ण रूपमा विकसित भइसकेको छैन। बैंकिङ क्षेत्रमा पनि कर्मचारीहरूले तनाव, डिप्रेसन वा मानसिक थकानबारे खुलेर बोल्न हिच्किचाउने अवस्था छ। “काम गर्न नसक्ने” वा “कमजोर कर्मचारी” भन्ने डरले धेरैले आफ्नो समस्या लुकाउने गर्छन्। तर पछिल्ला वर्षहरूमा बैंक कर्मचारीहरूमा निराशा, अनिद्रा, उच्च रक्तचाप, पारिवारिक तनाव र कार्यप्रतिको उत्साह घट्ने समस्या बढ्दै गएको कुरा विभिन्न अनुभवहरूले देखाइरहेका छन्।
नेपालको बैंकिङ क्षेत्र अहिले संक्रमणकालीन अवस्थाबाट गुज्रिरहेको छ। अर्थतन्त्र सुस्त छ, बजारमा अनिश्चितता छ र बैंकहरूमाथि पनि दबाब छ। यस्तो अवस्थामा बैंक कर्मचारीहरू आर्थिक प्रणालीको अग्रमोर्चामा उभिएर काम गरिरहेका छन्।
विशेषगरी अहिलेको आर्थिक मन्दीले बैंकिङ क्षेत्रलाई प्रत्यक्ष असर गरेको छ। कर्जा प्रवाह सुस्त भएको छ, उद्योग व्यवसायहरू संकटमा परेका छन्, ऋण असुली कठिन बन्दै गएको छ। यस्तो अवस्थामा बैंकका कर्मचारीहरू दैनिक रूपमा ग्राहकको गुनासो, व्यवस्थापनको दबाब र नियामकीय जोखिमबीच काम गर्न बाध्य छन्। बैंकको शाखा स्तरमा काम गर्ने कर्मचारीदेखि उच्च व्यवस्थापनसम्म अधिकांश कर्मचारी तनावमा रहेको अवस्था देखिन्छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार बैंकहरूले अब केवल नाफा र लक्ष्यमा मात्र केन्द्रित नभई कर्मचारीको मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने आवश्यकता छ। कार्यघण्टा व्यवस्थित बनाउने, अनावश्यक दबाब घटाउने, काउन्सिलिङ सेवा उपलब्ध गराउने, पर्याप्त बिदा र आरामको व्यवस्था गर्ने तथा कर्मचारीमैत्री वातावरण बनाउनेतर्फ बैंकहरूले ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ।
