बैंकिङ खबर/ बैंक कमजोर भयो भन्ने समाचार आउँदा सामान्यतया खराब कर्जा बढेको, नाफा घटेको वा पुँजी पर्याप्त नभएको चर्चा हुन्छ। तर कुनै बैंकको अवस्था यति खराब हुनुअघि नै त्यसका पछाडि धेरै कमजोरी विकास भइसकेका हुन सक्छन्। बैंकलाई कमजोर बनाउने प्रक्रिया कर्जा प्रवाह गर्ने निर्णयदेखि सुरु भएर व्यवस्थापन, जोखिम नियन्त्रण, संस्थागत सुशासन र अन्ततः निक्षेपकर्ताको विश्वाससम्म पुग्न सक्छ।
नेपालको बैंकिङ क्षेत्रलाई बुझ्न पनि यही पक्षबाट विश्लेषण गर्न आवश्यक छ।
१. पहिलो कमजोरी: पैसा कसलाई दिने भन्ने निर्णय
बैंकको मुख्य व्यवसाय निक्षेप संकलन गर्नु र कर्जा प्रवाह गर्नु हो। तर कर्जा प्रवाह गर्दा ऋणीको वास्तविक आम्दानी, व्यवसायको सम्भावना, नगद प्रवाह र ऋण तिर्न सक्ने क्षमताभन्दा धितोमा बढी विश्वास गरियो भने जोखिम सुरु हुन्छ।
धितो मूल्याङ्कनका आधारमा मात्रै ठूलो कर्जा दिने, एउटै व्यवसाय वा क्षेत्रमा अत्यधिक लगानी गर्ने र ऋणीको वास्तविक आर्थिक अवस्थाको पर्याप्त अध्ययन नगर्ने अभ्यासले बैंकलाई भविष्यमा समस्यामा पार्न सक्छ।
नेपाल राष्ट्र बैंकको बैंक सुपरिवेक्षणसम्बन्धी प्रतिवेदनले विगतमा आक्रामक कर्जा विस्तार, कमजोर कर्जा मूल्याङ्कन, ऋणको दुरुपयोग र निर्माण तथा घरजग्गा क्षेत्रको सुस्त गतिविधिलाई खराब कर्जा बढ्नुका कारणका रूपमा औँल्याएको छ।
यसको अर्थ, बैंकले आज कमाएको ब्याजभन्दा भविष्यमा फिर्ता आउने कर्जालाई बढी महत्त्व दिनुपर्छ।
२. दोस्रो कमजोरी: बैंकको कर्जा उत्पादनमूलक क्षेत्रमा नपुग्नु
बैंकले कर्जा प्रवाह गरेको देखिनु र त्यो कर्जाले आम्दानी तथा रोजगारी सिर्जना गर्नु फरक कुरा हुन्।
व्यवसाय विस्तार, उद्योग सञ्चालन, कृषि उत्पादन, पर्यटन, प्रविधि र निर्यातमा लगानी भएको कर्जाले अर्थतन्त्रमा आम्दानी सिर्जना गर्न सक्छ। तर कर्जा लिएको रकम निर्धारित उद्देश्यमा प्रयोग नभएमा वा ऋणीले अपेक्षित आम्दानी गर्न नसकेमा किस्ता तिर्ने क्षमता कमजोर हुन्छ।
राष्ट्र बैंकको सुपरिवेक्षणसम्बन्धी पुरानो प्रतिवेदनले कार्यशील पुँजीका नाममा आवश्यकताभन्दा बढी कर्जा प्रवाह भएको र कतिपय अवस्थामा रकम घरजग्गा तथा सेयर लगानीजस्ता अन्य क्षेत्रमा प्रयोग भएको उल्लेख गरेको छ।
त्यसैले कर्जा विस्तारलाई मात्रै बैंकको सफलताको मापदण्ड बनाउन मिल्दैन। कर्जाले कति आम्दानी सिर्जना गर्यो र ऋणीले कति सहज रूपमा ऋण तिर्न सक्यो भन्ने पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
३. तेस्रो कमजोरी: खराब कर्जा लुकाउने प्रवृत्ति
कुनै ऋणीले समयमै किस्ता तिर्न सकेन भने बैंकले समस्या पहिचान गरेर आवश्यक व्यवस्था गर्नुपर्छ। तर खराब कर्जाको वास्तविक अवस्था देखाउँदा नाफा घट्ने, थप कर्जा नोक्सानी व्यवस्था गर्नुपर्ने वा पुँजीमा दबाब पर्ने भएकाले समस्या लुकाउने प्रवृत्ति देखिएमा जोखिम झन् बढ्छ।
नेपाल राष्ट्र बैंकका सुपरिवेक्षण निष्कर्षबारे प्रकाशित रिपोर्टिङमा केही बैंक तथा वित्तीय संस्थाले पुरानो कर्जा चुक्ता भएको देखाउन त्रैमासिक अवधिको अन्त्यमा नयाँ कर्जा प्रवाह गर्ने र नियामकलाई बुझाइने विवरणमा वास्तविक अवस्था लुकाउने अभ्यासबारे उल्लेख गरिएको छ।
यस्तो अभ्यासले वित्तीय विवरणमा बैंकको अवस्था राम्रो देखाउन सक्छ। तर वास्तविक ऋणीको आम्दानी र ऋण तिर्ने क्षमता सुधारिँदैन।
यसले नियामक, लगानीकर्ता र निक्षेपकर्तालाई बैंकको वास्तविक अवस्थाबारे गलत संकेत दिन सक्छ।
४. चौथो कमजोरी: बैंक केही व्यक्तिको नियन्त्रणमा सीमित हुनु
बैंकको सञ्चालक समिति, प्रमुख कार्यकारी अधिकृत, जोखिम व्यवस्थापन विभाग र आन्तरिक लेखापरीक्षणबीच स्पष्ट जिम्मेवारी तथा नियन्त्रण हुनुपर्छ।
तर व्यवस्थापनको अधिकार अत्यधिक केन्द्रित हुनु, सञ्चालक वा प्रभावशाली व्यक्तिसँग सम्बन्धित कर्जामा पर्याप्त निगरानी नहुनु, आन्तरिक लेखापरीक्षण कमजोर हुनु र जोखिमसम्बन्धी सुझावलाई बेवास्ता गर्नु बैंकका लागि गम्भीर समस्या हुन्।
नेपाल राष्ट्र बैंकको सुपरिवेक्षणसम्बन्धी निष्कर्षबारे प्रकाशित विवरणले कमजोर संस्थागत सुशासन, आन्तरिक नियन्त्रणको कमजोरी र कर्जाको वास्तविक उपयोग अनुगमनमा रहेका समस्यालाई औँल्याएको छ।
यसबाट स्पष्ट हुन्छ—बैंकमा अनुभवी व्यवस्थापक हुनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। व्यवस्थापकका निर्णयलाई प्रश्न गर्न सक्ने स्वतन्त्र र प्रभावकारी नियन्त्रण प्रणाली पनि आवश्यक हुन्छ।
५. पाँचौँ कमजोरी: नाफा देखिए पनि पुँजी कमजोर हुनु
बैंकले नाफा कमाएको छ भन्दैमा त्यो बैंक पूर्ण रूपमा सुरक्षित छ भन्ने हुँदैन।
खराब कर्जा बढ्दा बैंकले सम्भावित कर्जा नोक्सानीका लागि बढी रकम छुट्याउनुपर्छ। यसले नाफा घटाउँछ। कर्जाबाट ब्याज आम्दानी कम हुन सक्छ र अन्ततः बैंकको पुँजीमा दबाब पर्न सक्छ।
नेपाल राष्ट्र बैंकको सुपरिवेक्षणसम्बन्धी प्रतिवेदनले खराब कर्जा बढ्नु, जोखिमयुक्त सम्पत्ति विस्तार हुनु र कर्जा नोक्सानी व्यवस्थाको दबाबले बैंकको पुँजी पर्याप्ततामा असर पार्न सक्ने देखाएको छ।
त्यसैले बैंकको नाफा मात्र होइन, खराब कर्जाको अवस्था, कर्जा नोक्सानी व्यवस्था, पुँजी पर्याप्तता र जोखिमअनुसारको प्रतिफलसमेत हेर्नुपर्छ।
६. छैटौँ कमजोरी: तरलता व्यवस्थापनमा असन्तुलन
बैंकसँग पर्याप्त सम्पत्ति हुन सक्छ, तर निक्षेपकर्ताले मागेको समयमा रकम भुक्तानी गर्न सक्ने नगद वा छिटो नगदमा बदल्न सकिने सम्पत्ति पर्याप्त नहुन सक्छ।
बैंकको सम्पत्तिको ठूलो हिस्सा लामो अवधिको कर्जामा लगानी भएको छ, तर निक्षेपको ठूलो हिस्सा छोटो अवधिमा फिर्ता मागिन सक्छ। यस्तो अवस्थामा रकमको आवागमनमा असन्तुलन आउन सक्छ।
अर्कोतर्फ, केही ठूला निक्षेपकर्तामाथि अत्यधिक निर्भरता भएमा उनीहरूले एकैपटक रकम फिर्ता लैजाँदा दबाब बढ्न सक्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय बैंकिङ संकटसम्बन्धी अध्ययनले तरलता जोखिमको प्रभावलाई विशेष रूपमा देखाएका छन्। सन् २०२३ मा अमेरिकाको सिलिकन भ्याली बैंक असफल हुनुमा कमजोर जोखिम व्यवस्थापन, निक्षेपको अस्थिर स्रोत र ब्याजदर परिवर्तनबाट उत्पन्न जोखिम महत्त्वपूर्ण थिए।
यसले बैंकसँग सम्पत्ति हुनु र आवश्यक समयमा भुक्तानी गर्न सक्ने अवस्था हुनु फरक कुरा हुन् भन्ने देखाउँछ।
७. सातौँ कमजोरी: विश्वास गुमाउनु
बैंकिङ व्यवसायको आधार निक्षेपकर्ताको विश्वास हो। बैंकले निक्षेप संकलन गर्न सक्छ भन्ने विश्वास, रकम आवश्यक पर्दा फिर्ता पाइन्छ भन्ने विश्वास र बैंकले पारदर्शी रूपमा काम गर्छ भन्ने विश्वास कायम रहनुपर्छ।
यदि बैंकको व्यवस्थापनमा बारम्बार विवाद देखियो, वित्तीय विवरणप्रति शंका उत्पन्न भयो वा बैंकले जोखिमसम्बन्धी जानकारी लुकाएको आशंका बढ्यो भने निक्षेपकर्ताले रकम निकाल्न सक्छन्।
स्विट्जरल्यान्डको क्रेडिट सुइस बैंकको संकटबारे त्यहाँको वित्तीय नियामक FINMA को विश्लेषणले व्यवस्थापनका त्रुटि, पटकपटकका विवाद र जोखिम नियन्त्रणको कमजोरीले ग्राहक तथा बजारको विश्वास कमजोर बनाएको उल्लेख गरेको छ। त्यसपछि ठूलो परिमाणमा रकम बाहिरिने अवस्था सिर्जना भयो।
यसले अर्को महत्त्वपूर्ण तथ्य देखाउँछ-नियामकीय पुँजी तथा तरलतासम्बन्धी मापदण्ड पूरा गरेको बैंकसमेत विश्वास गुमाउँदा गम्भीर संकटमा पर्न सक्छ।
८. आठौँ कमजोरी: नियामकले समस्या देखे पनि समयमै सुधार नहुनु
बैंकको कमजोरी पत्ता लगाउनु र त्यसलाई समयमै सुधार गराउनु दुई फरक काम हुन्।
नियामकले जोखिम देखाए पनि बैंकले सुधारका कदम चाल्न ढिलाइ गर्यो वा नियामकीय निगरानी प्रभावकारी भएन भने सानो समस्या ठूलो संकटमा परिणत हुन सक्छ।
अमेरिकी केन्द्रीय बैंकको सिलिकन भ्याली बैंकसम्बन्धी समीक्षाले बैंकको व्यवस्थापन र सञ्चालक समितिको जोखिम व्यवस्थापनमा कमजोरी रहेको तथा नियामकीय निगरानी र सुधार कार्यान्वयनमा पनि समस्या रहेको निष्कर्ष निकालेको थियो।
यसले बैंकको स्थायित्वका लागि बैंकभित्रको अनुशासन र बाहिरको प्रभावकारी सुपरिवेक्षण दुवै आवश्यक रहेको देखाउँछ।
नेपालको बैंकिङ क्षेत्रले के सिक्नुपर्छ?
नेपालको बैंकिङ क्षेत्रमा पनि खराब कर्जा, कर्जा असुली, संस्थागत सुशासन, पुँजी पर्याप्तता र तरलता व्यवस्थापनलाई अलग-अलग समस्या मानेर मात्रै पुग्दैन। यी विषय एकअर्कासँग जोडिएका छन्।
खराब कर्जा बढ्दा नाफा घट्न सक्छ। नाफा घट्दा पुँजीमा दबाब पर्न सक्छ। पुँजी कमजोर हुँदा थप कर्जा प्रवाह गर्ने क्षमता प्रभावित हुन सक्छ। वित्तीय अवस्था लुकाउने वा व्यवस्थापनप्रति विश्वास घट्ने अवस्था आयो भने निक्षेपकर्ताको व्यवहारले तरलतामा थप दबाब सिर्जना गर्न सक्छ।
त्यसैले बैंकको वास्तविक स्वास्थ्य बुझ्न वित्तीय विवरणमा देखिएको एउटा अनुपात मात्रै पर्याप्त हुँदैन। कर्जाको गुणस्तर, ऋणीको नगद प्रवाह, निक्षेपको स्थिरता, सञ्चालक समितिको भूमिका, जोखिम व्यवस्थापन र नियामकीय सुधारको अवस्था एकसाथ हेर्नुपर्छ।
निष्कर्ष
बैंक कमजोर हुनुको मूल कारण केवल खराब कर्जा होइन। खराब कर्जा त धेरै अवस्थामा पहिलेबाटै बढिरहेका कमजोरीको देखिने परिणाम हो।
बैंकको वास्तविक परीक्षा उसले कति निक्षेप संकलन गर्यो, कति कर्जा प्रवाह गर्यो वा कति नाफा कमायो भन्नेमा मात्रै हुँदैन। उसले सही ऋणी छान्यो कि छनोट गरेन, जोखिम समयमै पहिचान गर्यो कि गरेन, गल्ती स्वीकारेर सुधार गर्यो कि गरेन र निक्षेपकर्ताको विश्वास कायम राख्न सक्यो कि सकेन भन्नेमा हुन्छ।
बैंकलाई कमजोर बनाउने प्रक्रिया कर्जाको गुणस्तरबाट सुरु हुन सक्छ, व्यवस्थापनको कमजोरीले तीव्र हुन सक्छ र विश्वास गुमेपछि संकटमा परिणत हुन सक्छ। त्यसैले बैंकिङ क्षेत्रको स्थायित्वका लागि संकट देखिएपछि उपचार गर्नुभन्दा संकट जन्मिनुअघि नै कमजोरी पहिचान गर्नु बढी महत्त्वपूर्ण छ।
