बैंकिङ खबर / दशैँ नेपाली समाजको सबैभन्दा ठूलो सांस्कृतिक पर्व मात्र होइन, पारिवारिक पुनर्मिलन, सामाजिक सम्बन्ध र पुस्तान्तरणको महत्वपूर्ण अवसर पनि हो । वर्षभरि आ–आफ्नो काममा व्यस्त रहने परिवारका सदस्य एकै ठाउँमा भेला हुने, टाढिएका आफन्तसँग भेटघाट गर्ने, ठूलाबडाबाट आशीर्वाद लिने र पुस्तौँदेखि चलिआएका परम्परालाई निरन्तरता दिने अवसरका रूपमा दशैँको आफ्नै विशेषता छ ।
तर समयसँगै दशैँ मनाउने शैली पनि बदलिँदै गएको छ । प्रविधि, शहरीकरण, वैदेशिक रोजगारी, बदलिँदो पारिवारिक संरचना र बढ्दो बजार अर्थतन्त्रले दशैँलाई नयाँ स्वरूप दिइरहेका छन् । यस परिवर्तनसँगै एउटा गम्भीर प्रश्न पनि उठ्न थालेको छ – दशैँको सांस्कृतिक पक्ष कमजोर हुँदै जाँदा उपभोग र खर्चको संस्कृति बलियो हुँदै गएको त होइन ?
दशैँमा नयाँ कपडा किन्ने, घर सजाउने, मिठामिठा परिकार बनाउने, आफन्तलाई उपहार दिने र घुमघाम गर्ने परम्परा नयाँ होइन । तर अहिले यी गतिविधिको आकार र अर्थ दुवै बदलिँदै गएको देखिन्छ । आवश्यकता र क्षमताअनुसार खर्च गर्नेभन्दा सामाजिक हैसियत देखाउने, अरूसँग तुलना गर्ने र सामाजिक सञ्जालमा आफ्नो जीवनशैली प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ । यसले दशैँलाई पारिवारिक र सांस्कृतिक पर्वबाट विस्तारै उपभोगमुखी पर्वतर्फ लैजाँदै गएको संकेत गर्छ ।
संस्कृति कि उपभोग ?
दशैँको मूल भावमा परिवार र सम्बन्ध केन्द्रमा छन् । गाउँघरमा आफन्त भेला हुने, घरमा सामूहिक रूपमा खाना बनाउने, पिङ खेल्ने, टीका–जमरा लगाउने, ठूलाबडाको आशीर्वाद लिने र छरछिमेकमा खुसी बाँड्ने परम्परा लामो समयदेखि नेपाली समाजको हिस्सा रहँदै आएको छ ।
तर पछिल्लो पुस्तामा दशैँसँग जोडिएका धेरै गतिविधि बजारसँग प्रत्यक्ष जोडिएका छन् । दशैँ सुरु हुनुअघि नै किनमेलका अफर, नयाँ कपडा, मोबाइल, इलेक्ट्रोनिक्स, सवारीसाधन, घरायसी सामानदेखि घुमघामका प्याकेजसम्म बजार सक्रिय हुन्छ । यसले दशैँलाई आर्थिक गतिविधि बढाउने महत्वपूर्ण मौसम बनाएको छ ।
आर्थिक दृष्टिले हेर्दा यो सकारात्मक पक्ष हो । दशैँका बेला व्यापार बढ्छ, व्यवसायीको कारोबार विस्तार हुन्छ, रोजगारी र आम्दानीका अवसर बढ्छन् । उपभोग बढ्दा अर्थतन्त्रमा माग सिर्जना हुन्छ । तर समस्या उपभोग हुनुमा होइन, उपभोगको मानसिकतामा छ ।
आवश्यकताभन्दा बढी खर्च गर्ने, आफ्नो आम्दानीसँग मेल नखाने जीवनशैली अपनाउने र अरूले गरेको खर्चसँग आफूलाई तुलना गर्ने प्रवृत्तिले परिवारको वित्तीय व्यवस्थापनमा दबाब सिर्जना गर्न सक्छ ।
दशैँ र बढ्दो आर्थिक दबाब
दशैँलाई खुसीको पर्व मानिए पनि धेरै परिवारका लागि यो ठूलो खर्चको समय पनि हो । कपडा, खाद्यान्न, यातायात, उपहार, मनोरञ्जन, घरायसी सामान तथा सामाजिक दायित्व पूरा गर्न ठूलो रकम खर्च हुन्छ ।
निश्चित आम्दानी भएका परिवारका लागि यस्तो खर्च व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ । विशेषगरी सामाजिक प्रतिष्ठा र पारिवारिक अपेक्षाका कारण आफ्नो क्षमताभन्दा बढी खर्च गर्ने प्रवृत्तिले आर्थिक दबाब बढाउन सक्छ । दशैँको खर्च व्यवस्थापन गर्न नसक्दा कतिपय परिवारले ऋण वा क्रेडिटमा निर्भर हुनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ । पर्वको केही दिनको खुसीका लागि गरिएको अनियन्त्रित खर्चले त्यसपछिका महिनामा पारिवारिक बजेटलाई प्रभावित गर्न सक्छ ।
त्यसैले दशैँको आर्थिक पक्षलाई केवल ‘कति खर्च भयो’ भनेर होइन, त्यो खर्चले परिवारको वित्तीय स्वास्थ्यमा कस्तो प्रभाव पार्छ भनेर हेर्न आवश्यक छ ।
दशैँको बदलिँदो स्वरूपमा सामाजिक सञ्जालको प्रभाव पनि महत्वपूर्ण छ । पहिले आफ्नो छिमेक वा आफन्तसँग तुलना हुने जीवनशैली अहिले सामाजिक सञ्जालमार्फत संसारभर देखिन थालेको छ । कसले कहाँ घुम्यो, कस्तो कपडा लगायो, कस्तो भोज गर्यो, कस्तो उपहार पायो भन्ने कुरा केही मिनेटमै सार्वजनिक हुन्छ । यसले विशेषगरी युवापुस्तामा अप्रत्यक्ष रूपमा उपभोगको दबाब सिर्जना गर्न सक्छ ।
‘मसँग पनि त्यस्तै हुनुपर्छ’ भन्ने मानसिकताले आवश्यकताभन्दा बढी खर्च गर्ने प्रवृत्ति जन्माउन सक्छ । यसरी सामाजिक सञ्जाल केवल सञ्चारको माध्यम नभई उपभोग व्यवहार प्रभावित गर्ने माध्यमसमेत बन्न पुगेको छ ।
हराउँदै गएको सामूहिकता
दशैँको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष सामूहिकता हो । तर शहरीकरणसँगै संयुक्त परिवारको संरचना कमजोर हुँदै गएको छ । रोजगारी र अध्ययनका कारण परिवारका सदस्य विभिन्न शहर तथा देशमा छन् । यसले दशैँमा सबै सदस्य एकै ठाउँमा भेला हुने परम्परालाई चुनौती दिएको छ ।
प्रविधिले दूरी घटाएको छ । भिडियो कलबाट टाढा रहेका आफन्तसँग कुरा गर्न सकिन्छ । डिजिटल माध्यमबाट शुभकामना आदानप्रदान गर्न सकिन्छ । तर प्रविधिले भेटघाटको विकल्प भने पूर्ण रूपमा दिन सकेको छैन ।
टीका लगाउने हातको स्पर्श, परिवारसँगै बसेर खाना खाने अनुभव र ठूलाबडाबाट प्रत्यक्ष आशीर्वाद लिने संस्कार डिजिटल माध्यमले प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन ।
त्यसैले प्रविधि आफैँ समस्या होइन । प्रश्न यसको प्रयोग कसरी भइरहेको छ भन्ने हो ।
बजार विस्तार हुनु नराम्रो होइन
दशैँमा उपभोग बढ्नु आफैँमा नकारात्मक विषय होइन । नेपालको अर्थतन्त्रमा पर्वको समयमा हुने व्यापारिक गतिविधिले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । बजार चलायमान हुनु, व्यवसायीको बिक्री बढ्नु र उपभोक्ताले आवश्यक वस्तु तथा सेवा खरिद गर्नु अर्थतन्त्रका लागि स्वाभाविक प्रक्रिया हो ।
समस्या तब हुन्छ, जब बजारले पर्वको अर्थ निर्धारण गर्न थाल्छ ।
दशैँ आउनासाथ ‘के किन्ने ?’ भन्ने प्रश्न ‘कसरी भेट्ने ?’, ‘कसरी खुसी बाँड्ने ?’ र ‘कसरी परम्परा जोगाउने ?’ भन्दा ठूलो बन्न थाल्यो भने त्यसले पर्वको मूल चरित्रलाई कमजोर बनाउँछ । दशैँको बजार अर्थतन्त्रसँग सम्बन्ध हुनु स्वाभाविक हो । तर दशैँको सांस्कृतिक पहिचान बजारको प्राथमिकताभन्दा माथि रहन आवश्यक छ ।
दशैँको संस्कृति कमजोर हुँदै गएको चर्चा गर्दा नयाँ पुस्तालाई मात्र दोष दिनु उचित हुँदैन । समाज परिवर्तन भइरहेको छ र नयाँ पुस्ताको जीवनशैली पनि त्यहीअनुसार परिवर्तन हुनु स्वाभाविक हो । आजको पुस्ता विदेशमा अध्ययन गर्छ, विभिन्न शहरमा काम गर्छ, डिजिटल माध्यममा जोडिएको छ र मनोरञ्जनको शैली पनि फरक छ । त्यसैले पुरानो पुस्ताले अनुभव गरेको दशैँ जस्ताको तस्तै नयाँ पुस्ताले मनाओस् भन्ने अपेक्षा व्यावहारिक नहुन सक्छ ।
