बैंकिङ खबर / दशैं नजिकिएसँगै नयाँ नोटको खोजी, बैंकमा सटहीको चहलपहल र टीका लगाउँदा दक्षिणा दिने परम्पराले नेपाली समाजमा छुट्टै रौनक थप्छ । बालबालिकादेखि ज्येष्ठ नागरिकसम्मका लागि दशैंमा हात पर्ने कटकट नयाँ नोट केवल पैसामात्र होइन, चाडपर्वको खुसी र आत्मीयताको प्रतीक पनि बनेको छ । तर दशैंमा नयाँ नोट साट्ने चलन कहिलेदेखि सुरु भयो ? के नेपालमा कागजी नोट प्रचलनमा आएदेखि नै दशैंमा नयाँ नोट बाँड्ने परम्परा थियो ? यसको इतिहास झन्डै आठ दशक पुरानो नेपाली मुद्राको विकाससँग जोडिएको छ । रोचक पक्ष के छ भने, आज सर्वसाधारणका लागि सहज बनेको नयाँ नोट सटही सुविधा सुरु भएदेखि अहिलेसम्म यसको स्वरूपमा धेरै परिवर्तन आइसकेको छ ।
राणा शासनकालदेखि जोडिएको नयाँ नोटको इतिहास
नेपालमा कागजी नोटको औपचारिक सुरुवात वि.सं. २००२ मा भएको थियो । तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेरको शासनकालमा सदर मुलुकीखानाबाट पहिलोपटक नेपाली कागजी नोट जारी गरिएको थियो । त्यसबेला पाँच, दस र एक सय रुपैयाँ दरका नोट प्रचलनमा ल्याइएका थिए । त्यतिबेला नेपालमा भारतीय मुद्राको प्रभाव बलियो थियो भने नेपाली कागजी नोटको प्रयोग पनि सीमित क्षेत्रमा मात्र फैलिएको थियो । त्यसैले आफ्नै कागजी मुद्रा जारी गर्नु आर्थिक कारोबारलाई व्यवस्थित बनाउने महत्त्वपूर्ण कदम थियो ।
ऐतिहासिक विवरणहरूमा राणा शासनकालदेखि नै दशैंको समयमा नयाँ नोट बजारमा ल्याउने अभ्यास सुरु भएको उल्लेख पाइन्छ । यसले दशैं र नयाँ नोटबीचको सम्बन्ध आजको पुस्ताले कल्पना गरेभन्दा पुरानो रहेको देखाउँछ । यद्यपि दशैंमा नयाँ नोट वितरण गर्ने अभ्यास सुरु भएको ठ्याक्कै मिति पुष्टि गर्ने आधिकारिक अभिलेख स्पष्ट छैन ।
नयाँ नोटको इतिहासमा नेपाल राष्ट्र बैंकको भूमिका
नेपाल राष्ट्र बैंकको स्थापना वि.सं. २०१३ मा भएपछि नेपाली मुद्राको निष्कासन र व्यवस्थापनले संस्थागत स्वरूप पायो । राष्ट्र बैंकले वि.सं. २०१६ फागुन ७ गतेदेखि आफ्नै व्यवस्थापनमा नोट जारी गर्न थालेपछि नेपाली मुद्राको प्रचलन विस्तार गर्ने प्रक्रिया थप व्यवस्थित बन्यो । नोट निष्कासनको उद्देश्य दैनिक कारोबारका लागि मुद्रा उपलब्ध गराउनु मात्र थिएन । बजारमा आवश्यकताअनुसार नगद आपूर्ति कायम राख्नु, नोटको गुणस्तर व्यवस्थापन गर्नु र अर्थतन्त्रमा नगद कारोबारलाई सहज बनाउनु पनि यसको महत्त्वपूर्ण पक्ष थियो ।
दशैंजस्ता ठूला चाडपर्वमा किनमेल र दक्षिणाका लागि साना दरका नोटको माग बढ्ने भएकाले चाडपर्व लक्षित नोट वितरणको अभ्यासले क्रमशः व्यापकता पायो । यसरी सुरुमा सीमित रूपमा रहेको नयाँ नोटको आकर्षण समयसँगै सर्वसाधारणको चाडपर्वसँग जोडिएको परम्पराका रूपमा विकसित भयो ।
सर्वसाधारणले कहिलेदेखि नयाँ नोट साट्न पाए ?
दशैंमा नयाँ नोट चलाउने परम्परा र सर्वसाधारणले बैंकबाट सहज रूपमा नयाँ नोट साट्न पाउने व्यवस्था एउटै समयमा सुरु भएका होइनन् । उपलब्ध ऐतिहासिक विवरणअनुसार वि.सं. २०६०/६१ देखि दशैंका लागि सर्वसाधारणलाई व्यवस्थित रूपमा नयाँ नोट सटही सुविधा दिन थालिएको मानिन्छ । त्यसअघि यस्तो सुविधा सीमित पहुँचमा रहेको उल्लेख पाइन्छ । यसपछि दशैं नजिकिँदै गर्दा नेपाल राष्ट्र बैंकले नयाँ नोट सटहीको व्यवस्था गर्ने र बैंक तथा वित्तीय संस्थामार्फत सर्वसाधारणसम्म नोट पुर्याउने अभ्यास नियमित बन्दै गयो । निश्चित अवधिमा नोट साट्न पाइने भएपछि बैंकका शाखा र राष्ट्र बैंकका कार्यालयमा चाडपर्वअघि भीड लाग्ने दृश्य पनि दशैंको तयारीसँग जोडिन थाल्यो । त्यसैले नयाँ नोटको इतिहासलाई दुई चरणमा बुझ्न सकिन्छ—नेपाली कागजी मुद्रा र दशैंमा नयाँ नोट चलाउने अभ्यासको सुरुवात तथा पछि सर्वसाधारणका लागि सटही सुविधा विस्तार ।
दक्षिणाका लागि किन रोजिन्छ नयाँ नोट ?
दशैंमा नयाँ नोटको माग बढ्नुको प्रमुख कारण दक्षिणा दिने परम्परा हो । टीका र जमरा लगाएपछि ठूलाबडाबाट आशीर्वाद लिने र सानालाई दक्षिणा दिने चलन नेपाली परिवारमा प्रचलित छ । दक्षिणा दिँदा नयाँ नोट प्रयोग गर्न रुचाउने प्रवृत्तिले यसको आकर्षणलाई अझ बलियो बनाएको छ । सफा र कटकट नोट हातमा पर्दा बालबालिकामा देखिने उत्साहदेखि आफन्तलाई दक्षिणा दिँदाको खुसीसम्मले नयाँ नोटलाई दशैंको सांस्कृतिक प्रतीक बनाएको छ ।
यसको अर्को पक्ष पनि छ । दशैंमा नयाँ लुगा, खाद्यान्न, उपहार र यात्रामा खर्च बढ्ने भएकाले नगदको माग स्वाभाविक रूपमा बढ्छ । दक्षिणाका लागि साना दरका नोट आवश्यक पर्ने हुँदा पाँच, दस, बीस, पचास र एक सय रुपैयाँका नोटप्रति सर्वसाधारणको विशेष आकर्षण रहँदै आएको छ ।
नयाँ नोट साट्न बैंकमा लाग्ने भीड कसरी बदलियो ?
केही वर्षअघिसम्म दशैं आउनुअघि नयाँ नोट साट्न बैंक तथा राष्ट्र बैंकका कार्यालयमा लामो लाइन लाग्ने दृश्य सामान्य थियो । सर्वसाधारणले तोकिएको अवधिमा निश्चित दरका नोट साट्ने गर्थे । साना दरका नोटका बन्डल घरमा ल्याएर दक्षिणाका लागि छुट्याउनु धेरै परिवारको दशैं तयारीको हिस्सा बनेको थियो । तर नयाँ नोट छपाइको लागत, नोटको आयु र पुनः प्रयोगको आवश्यकतालाई ध्यानमा राख्दै नोट व्यवस्थापनको नीतिमा परिवर्तन हुन थाल्यो । नयाँ नोट प्रयोग गरेर केही समयमै बिग्रने समस्या कम गर्न सफा तथा प्रयोग गर्न मिल्ने नोट पुनः चलनचल्तीमा ल्याउने अभ्यासलाई प्राथमिकता दिइयो ।
वि.सं. २०८१ र २०८२ का दशैंमा राष्ट्र बैंकले नयाँ नोटको सट्टा सफा, पहिले नै प्रयोगमा आइसकेका नोट सटही गर्ने व्यवस्था अपनाएको थियो । यसले दशैंमा नयाँ नोट साट्ने परम्परा कायम रहे पनि प्रत्येक वर्ष नयाँ नोट नै वितरण गर्नुपर्ने अभ्यासमा परिवर्तन ल्यायो ।
यस वर्ष फेरि नयाँ नोट सटही, तर पुरानोजस्तो तामझाम छैन
वि.सं. २०८३ को दशैंमा नेपाल राष्ट्र बैंकले दुई वर्षपछि सर्वसाधारणलाई पुनः नयाँ नोट सटही सुविधा उपलब्ध गराएको छ । यस वर्ष विगतमा जस्तो नयाँ नोट साट्ने निश्चित अवधि छुट्टै तोकेर ठूलो अभियान सञ्चालन गर्नुको सट्टा राष्ट्र बैंकका कार्यालय र बैंक तथा वित्तीय संस्थाका शाखाबाट नियमित रूपमा सटही गर्न सकिने व्यवस्था गरिएको छ । राष्ट्र बैंकको व्यवस्थाअनुसार सार्वजनिक बिदाबाहेकका दिनमा सर्वसाधारणले पायक पर्ने कार्यालय वा बैंक शाखाबाट नयाँ नोट साट्न सक्छन् । विगतका वर्षमा प्रतिव्यक्ति पाँच, दस, बीस, पचास र एक सय रुपैयाँका नोटका एक–एक बन्डल गरी कुल १८ हजार पाँच सय रुपैयाँ बराबरका नोट साट्न पाइने व्यवस्था थियो । यस वर्ष भने आवश्यकताअनुसार एकभन्दा बढी सेट साट्न सकिने सुविधा दिइएको छ ।
नयाँ नोट वितरणमा आएको यो परिवर्तनले दशैंमा नोट साट्ने परम्परा हराएको नभई त्यसको व्यवस्थापन शैली फेरिएको देखाउँछ । डिजिटल कारोबारको विस्तार, नगदको मागमा आएको परिवर्तन र नोटको पुनः प्रयोगलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकताले पनि यसमा भूमिका खेलेका छन् ।
नयाँ नोटको मोह घट्दै छ कि परम्परा अझै उस्तै छ ?
मोबाइल बैंकिङ, डिजिटल वालेट, क्यूआर भुक्तानी र एटीएमको प्रयोग बढेसँगै दैनिक कारोबारमा नगदको निर्भरता परिवर्तन भइरहेको छ । पहिलेको तुलनामा पैसा पठाउन, भुक्तानी गर्न र रकम निकाल्न सहज भएको छ । तर दशैंमा दक्षिणा दिने चलन भने अझै नगदसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ । यस वर्ष पनि नयाँ नोट सटही सुविधा उपलब्ध भए तापनि विगतका वर्षजस्तो भीड नदेखिएको र माग तुलनात्मक रूपमा कम रहेको विवरण सार्वजनिक भएका छन् । एटीएमबाट साना दरका नोट उपलब्ध गराउने प्रयास तथा डिजिटल कारोबारको विस्तारले पनि नगद व्यवस्थापनको शैली परिवर्तन गरिरहेको छ ।
यद्यपि नयाँ नोटको आकर्षणलाई केवल आर्थिक कारोबारको दृष्टिले मात्र बुझ्न सकिँदैन । दक्षिणा दिँदा व्यक्त गरिने माया, आशीर्वाद र पारिवारिक सम्बन्धले यसको सांस्कृतिक महत्त्व कायम राखेका छन् ।
निष्कर्ष : झन्डै आठ दशकमा बदलियो नोट, कायम छ दशैंको आत्मीयता
नेपालमा कागजी नोटको सुरुवात वि.सं. २००२ मा भयो । राणा शासनकालदेखि दशैंमा नयाँ नोट बजारमा ल्याउने अभ्यास सुरु भएको मानिए पनि सर्वसाधारणका लागि व्यवस्थित सटही सुविधा भने वि.सं. २०६०/६१ तिर विस्तार भएको ऐतिहासिक विवरण पाइन्छ । त्यसयता नयाँ नोट साट्ने तरिका, वितरणको समय र नोट व्यवस्थापनको नीतिमा परिवर्तन हुँदै आएको छ । कहिले नयाँ नोटका लागि बैंकमा लामो लाइन लाग्ने, कहिले सफा नोट साट्ने व्यवस्था अपनाइने र यस वर्ष पुनः नयाँ नोट उपलब्ध गराइने अभ्यासले यो परम्परा समयअनुसार अनुकूलित भइरहेको देखाउँछ ।
अन्ततः दशैंमा नयाँ नोटको आकर्षण केवल कागजको चमकमा सीमित छैन । यो दक्षिणा, आशीर्वाद र पारिवारिक आत्मीयतासँग जोडिएको परम्परा हो । बैंकिङ प्रणाली र भुक्तानीका माध्यम फेरिँदै गए पनि दशैंमा आफ्ना प्रियजनलाई खुसी बाँड्ने चाहना भने उस्तै छ ।
