बैंकिङ खबर / दशैं भन्नेबित्तिकै नयाँ नोट, दक्षिणा, किनमेल र पारिवारिक जमघटको सम्झना आउँछ । अहिले बैंकका शाखा, एटीएम र मोबाइल बैंकिङमार्फत पैसाको व्यवस्थापन गर्न सहज भएको छ । तर केही दशकअघिको दशैं सम्झिँदा आर्थिक तयारीको शैली निकै फरक देखिन्छ । त्यतिबेला अहिले जस्तो सहज बैंकिङ पहुँच र डिजिटल भुक्तानीको सुविधा थिएन । दशैंको खर्च जुटाउन परिवारले कृषि आम्दानी, घरमा गरिएको बचत, व्यापारबाट प्राप्त रकम र आफन्तबीचको सहयोगमा भर पर्नुपर्थ्यो ।
आजको पुस्ताका लागि दशैंअघि बैंकबाट पैसा निकाल्ने, नयाँ नोट साट्ने वा एटीएमबाट रकम झिक्ने काम सामान्य भइसकेको छ । तर पहिले दशैंको आर्थिक तयारी कसरी हुन्थ्यो, परिवारले वर्षभरि कमाएको रकम कसरी जोगाउँथे र दक्षिणा दिने चलनलाई कसरी निरन्तरता दिइन्थ्यो भन्ने विषय नेपाली समाजको आर्थिक परिवर्तन बुझ्ने एउटा रोचक पक्ष हो ।
बैंकिङ सेवा सीमित हुँदा पैसाको जोहो कसरी हुन्थ्यो ?
नेपालमा औपचारिक बैंकिङ सेवाको विकास क्रमशः भएको हो । नेपाल बैंक लिमिटेडको स्थापना सन् १९३७ मा भएपछि देशमा आधुनिक बैंकिङ सेवाको संस्थागत सुरुवात भयो । त्यसअघि आर्थिक कारोबारमा निजी साहु–महाजन, व्यापारी तथा अनौपचारिक वित्तीय सञ्जालको भूमिका महत्त्वपूर्ण थियो । बैंकिङ सेवा विस्तार हुनुअघि सबै परिवारको बैंकमा खाता हुने वा आवश्यक परेको बेला सहजै रकम निकाल्न सक्ने अवस्था थिएन । विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रमा बसोबास गर्ने परिवारका लागि बैंकसम्म पुग्नु नै कठिन हुन सक्थ्यो । त्यसैले दशैंको खर्च व्यवस्थापन घरपरिवारको आम्दानी र उपलब्ध स्रोतमा निर्भर हुन्थ्यो ।
त्यतिबेला दशैंका लागि आवश्यक रकम जुटाउन परिवारले वर्षभरि कमाएको पैसाबाट केही हिस्सा छुट्याएर राख्ने, अन्नबाली बिक्री गरेर रकम जम्मा गर्ने वा व्यापारबाट प्राप्त आम्दानी जोगाउने गर्थे । नगदको पहुँच सीमित भएका परिवारले अन्न, पशुपालन तथा घरायसी उत्पादनबाट प्राप्त आम्दानीलाई पनि चाडपर्वको तयारीमा उपयोग गर्थे । यसरी दशैंको तयारी केवल चाड नजिकिएपछि सुरु हुने खर्चको विषय थिएन । धेरै परिवारका लागि यो वर्षभरि गरिएको आर्थिक व्यवस्थापनको परिणाम थियो ।
बैंकिङ सेवा सीमित भए पनि पैसाको कारोबार चलिरहन्थ्यो
बैंकिङ सेवा सर्वसुलभ नभएको समयमा पनि नेपाली समाजमा पैसाको कारोबार हुन्थ्यो । वस्तु विनिमय, कृषि उत्पादनको बिक्री, स्थानीय व्यापार र साहु–महाजनमार्फत ऋण लिने चलनले आर्थिक गतिविधिलाई निरन्तरता दिएको थियो । नेपालमा कागजी नोटको प्रचलन पनि क्रमशः विस्तार भएको हो । सन् १९४५ मा सदर मुलुकीखानाबाट पाँच, दस र एक सय रुपैयाँका नोट जारी गरिएको थियो । त्यसपछि नेपाल राष्ट्र बैंकको स्थापना सन् १९५६ मा भयो र राष्ट्र बैंकले सन् १९६० फेब्रुअरी १९ देखि आफ्नै नोट जारी गर्न थालेको इतिहास छ ।
यसले नेपाली अर्थतन्त्रमा नगद कारोबार र संस्थागत मौद्रिक व्यवस्थाको विकासलाई देखाउँछ । तर नोटको प्रचलन सुरु हुनु र सबै नागरिकले सहज रूपमा बैंकिङ सेवा पाउनु फरक विषय हुन् । बैंक तथा वित्तीय संस्थाको पहुँच सीमित हुँदा धेरै परिवारले आफ्नै तरिकाले पैसा बचत गर्ने र आवश्यक पर्दा प्रयोग गर्ने अभ्यासलाई निरन्तरता दिएका थिए ।
दशैंको खर्चका लागि बचत र कृषि आम्दानीको भूमिका
पहिले धेरै नेपाली परिवारको आर्थिक जीवन कृषि उत्पादनसँग जोडिएको थियो । धान, मकै, कोदो तथा अन्य कृषि उपजबाट प्राप्त आम्दानीले दैनिक आवश्यकता पूरा गर्नुका साथै चाडपर्वको खर्च जुटाउन पनि सहयोग गर्थ्यो । कृषि उत्पादन बिक्री गरेर प्राप्त भएको रकमबाट नयाँ लुगा किन्ने, घरमा आवश्यक सामग्री जुटाउने, पाहुनाको सत्कार गर्ने र बालबालिकालाई दक्षिणा दिने जस्ता खर्च व्यवस्थापन गरिन्थ्यो । कतिपय परिवारले चाडपर्वलाई लक्षित गरेर पहिले नै केही रकम छुट्याएर राख्थे ।
यद्यपि सबै परिवारको आर्थिक अवस्था समान थिएन । उत्पादन राम्रो भएको वर्ष दशैं मनाउन सहज हुन सक्थ्यो भने बाली बिग्रिएको वा आम्दानी कम भएको वर्ष खर्च व्यवस्थापन कठिन बन्ने सम्भावना रहन्थ्यो । त्यसैले दशैंको तयारीमा परिवारको आर्थिक अवस्था, स्थानीय बजार र उत्पादनको स्थितिले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्थ्यो । आज नियमित तलब, बैंक खाता र डिजिटल कारोबारमा अभ्यस्त भएका मानिसका लागि त्यो समयको आर्थिक व्यवस्थापन फरक लाग्न सक्छ । तर त्यसबेला पनि चाडपर्वका लागि बचत गर्ने, आवश्यकताअनुसार खर्च छुट्याउने र परिवारको क्षमताभित्र रहेर तयारी गर्ने अभ्यास विद्यमान थियो ।
साहु–महाजन र आफन्तको सहयोगमा आर्थिक व्यवस्थापन
बैंकबाट सहज रूपमा ऋण लिन नसकिने अवस्थामा केही परिवारले आवश्यक पर्दा साहु–महाजन वा चिनजानका व्यक्तिबाट रकम सापटी लिने गर्थे । आफन्त तथा छिमेकीबीचको सहयोगले पनि आर्थिक कठिनाइमा परेका परिवारलाई चाडपर्वको खर्च जुटाउन मद्दत पुर्याउँथ्यो । तर अनौपचारिक ऋण सबैका लागि सहज वा सुरक्षित विकल्प भने थिएन । ऋणको सर्त, ब्याजदर र ऋण तिर्न सक्ने क्षमताले परिवारको आर्थिक अवस्थालाई प्रभावित गर्न सक्थ्यो । त्यसैले दशैंको खर्च धान्न ऋण लिनुपर्ने अवस्था कतिपय परिवारका लागि थप आर्थिक बोझ बन्न सक्थ्यो ।
अहिले बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट कर्जा लिन सकिने विकल्प विस्तार भएका छन् । तर ऋण लिएर चाडपर्व मनाउने प्रवृत्तिमा सावधानी आवश्यक छ । आम्दानीभन्दा बढी खर्च गर्ने वा तत्कालको आवश्यकता पूरा गर्न महँगो ऋण लिने अभ्यासले पछिका महिनामा आर्थिक दबाब बढाउन सक्छ ।
दक्षिणा र नयाँ नोटको परम्परा कसरी बदलियो ?
दशैंमा टीका र जमरासँगै ठूलाबडाबाट आशीर्वाद लिने तथा सानालाई दक्षिणा दिने परम्परा नेपाली समाजमा लामो समयदेखि प्रचलित छ । तर दक्षिणा दिने रकम, प्रयोग हुने नोट र त्यसको व्यवस्थापन समयसँगै परिवर्तन भएको छ । पहिले दक्षिणाका लागि घरमा उपलब्ध नगदबाट रकम छुट्याउने वा साना दरका नोट तथा सिक्का जोगाएर राख्ने अभ्यास हुन सक्थ्यो । बैंकिङ पहुँच सीमित हुँदा आवश्यक दरका नोट सजिलै उपलब्ध नहुन सक्थे । अहिले भने बैंक तथा वित्तीय संस्थामार्फत नगद झिक्न र चाडपर्वका बेला नोट साट्न तुलनात्मक रूपमा सहज भएको छ ।
नेपाल राष्ट्र बैंकले दशैंजस्ता चाडपर्वका अवसरमा नोट सटहीको व्यवस्था गर्दै आएको छ । पछिल्ला वर्षहरूमा नोटको पुनः प्रयोग र व्यवस्थापनलाई ध्यान दिँदै सफा नोटको प्रयोगमा पनि जोड दिइएको छ । यसले नोटको गुणस्तर कायम राख्ने र नगद व्यवस्थापनलाई व्यवस्थित बनाउने उद्देश्य बोकेको छ । तर दक्षिणाको वास्तविक महत्त्व नोट नयाँ छ कि पुरानो भन्ने कुरामा मात्र सीमित छैन । परिवारका सदस्यबीचको आत्मीयता, आशीर्वाद र सांस्कृतिक सम्बन्ध नै यस परम्पराको मुख्य पक्ष हो ।
बैंकिङ विस्तारसँगै फेरिएको दशैंको आर्थिक तयारी
समयसँगै बैंक तथा वित्तीय संस्थाको पहुँच विस्तार भयो । बैंक खाता खोल्ने, बचत गर्ने, तलब प्राप्त गर्ने र आवश्यक पर्दा नगद झिक्ने सुविधा बढ्दै गएपछि दशैंको आर्थिक तयारी पनि परिवर्तन भयो । अहिले बैंकका शाखा, एटीएम, मोबाइल बैंकिङ, डिजिटल वालेट र क्यूआर भुक्तानीले दैनिक कारोबारलाई सहज बनाएका छन् । बजारमा किनमेल गर्दा नगद बोकेर हिँड्नुपर्ने बाध्यता पनि धेरै अवस्थामा घटेको छ । केही बैंकले चाडपर्वको समयमा एटीएममार्फत नोट उपलब्ध गराउने तथा नोट सटहीसम्बन्धी व्यवस्था मिलाउने गरेका छन् ।
डिजिटल कारोबारले पैसा बोक्ने जोखिम घटाउन र खर्चको विवरण राख्न सहयोग गर्न सक्छ । तर डिजिटल सुविधा उपलब्ध हुँदैमा आर्थिक अनुशासनको आवश्यकता समाप्त हुँदैन । मोबाइल बैंकिङ वा कार्डमार्फत सजिलै भुक्तानी गर्न सकिने भएकाले कतिपय अवस्थामा वास्तविक खर्चको हिसाब राख्न बिर्सने सम्भावना पनि हुन्छ ।यसकारण दशैंको तयारी गर्दा आम्दानीअनुसार बजेट बनाउने, आवश्यक र अनावश्यक खर्च छुट्याउने तथा डिजिटल कारोबारमा सुरक्षा सावधानी अपनाउने विषय उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन् ।
आधुनिक सुविधा, तर खर्च व्यवस्थापनको आवश्यकता उस्तै
पहिले दशैंको खर्चका लागि घरमै पैसा जोगाउने, कृषि आम्दानीबाट रकम छुट्याउने वा आफन्तको सहयोग लिने अभ्यास बढी महत्त्वपूर्ण हुन सक्थ्यो । अहिले बैंकिङ सेवा र डिजिटल भुक्तानीले आर्थिक कारोबारलाई सहज बनाएका छन् । तर दुवै समयको साझा पक्ष भनेको उपलब्ध आम्दानीभित्र रहेर चाडपर्वको तयारी गर्नु हो । दशैंका बेला नयाँ लुगा, खाद्यान्न, यात्रा, उपहार र दक्षिणामा खर्च बढ्न सक्छ । त्यसैले चाडपर्वअघि नै अनुमानित बजेट तयार पार्नु उपयोगी हुन्छ । आम्दानीको केही हिस्सा बचतमा राख्ने, ऋण लिएर देखावटी खर्च नगर्ने र डिजिटल कारोबार गर्दा पासवर्ड तथा ओटीपी सुरक्षित राख्ने जस्ता अभ्यासले आर्थिक जोखिम घटाउन सक्छन् ।
वित्तीय साक्षरताको दृष्टिले पनि दशैं एउटा महत्त्वपूर्ण अवसर हो । बालबालिकालाई दक्षिणाको केही हिस्सा बचत गर्न प्रेरित गर्ने, खर्चको प्राथमिकता बुझाउने र पैसाको जिम्मेवार प्रयोगबारे सिकाउने काम परिवारबाटै सुरु गर्न सकिन्छ ।
निष्कर्ष : बैंकिङ सुविधा बदलियो, दशैंको आत्मीयता उस्तै
बैंकिङ सेवा र प्रविधिको विकासले दशैंको आर्थिक तयारीलाई पहिलेभन्दा सहज बनाएको छ । बैंकबाट रकम झिक्ने, एटीएम प्रयोग गर्ने, मोबाइल बैंकिङमार्फत भुक्तानी गर्ने र डिजिटल माध्यमबाट खर्चको हिसाब राख्ने सुविधा अहिले धेरै मानिसको जीवनको हिस्सा बनेको छ । तर विगतमा पनि परिवारले आफ्नो आम्दानीअनुसार खर्च जुटाउने, बचत गर्ने र उपलब्ध स्रोतबाट चाडपर्व मनाउने अभ्यास गर्थे । फरक यति हो, पहिले आर्थिक व्यवस्थापन घरायसी बचत, कृषि उत्पादन र स्थानीय सम्बन्धमा बढी निर्भर थियो भने अहिले औपचारिक बैंकिङ तथा डिजिटल वित्तीय सेवाको भूमिका बढेको छ ।
दशैंको वास्तविक अर्थ नयाँ नोट, महँगो किनमेल वा धेरै दक्षिणामा मात्र सीमित छैन । परिवारसँगको भेटघाट, आशीर्वाद, सद्भाव र आफ्नो क्षमताअनुसार खुसी बाँड्नु नै यसको मूल भावना हो । समयसँगै पैसा व्यवस्थापन गर्ने माध्यम फेरिए पनि दशैंलाई आत्मीय र अर्थपूर्ण बनाउने चाहना भने उस्तै छ ।
