बैंकिङ खबर/ महिला सहकारीकर्मी अमरावती वलामी महर्जनले सहकारी प्रणालीले समृद्धि र उद्यमशीलता प्रवद्र्धनमा सहयोग गर्ने बताएकी छन् । मिडिया इन्टरनेसनल नेपालले आयोजना गरेको ‘वर्तमान अवस्था : आर्थिक एवम् वित्तीय चुनौती’विषयक अन्तरक्रियामा उनले भनिन्,‘सहकारी तेस्रो खम्बा हो, जसले अर्थतन्त्रमा आधारभूत भूमिका खेल्छ ।
उनले थपिन्,‘देशको आर्थिक प्रणाली तीन खम्बामा विभाजित छ । सार्वजनिक, निजी र सहकारी। सहकारी खम्बा प्रायः विस्मृत रहन्छ, तर यसले ग्रामीण र शहरी स्तरमा आर्थिक समृद्धि ल्याउने आधार तयार गर्दछ ।’
सहकारी र उद्यमशीलता
महर्जनले सहकारी संस्थाहरूलाई आय आर्जन र उद्यमशीलताको प्रवद्र्धकको रूपमा देख्नुपर्ने बताइन् । उनका अनुसार, सहकारी केवल पैसाको संचय वा ऋण दिन सीमित संस्था होइन । ‘सहकारीको माध्यमबाट सदस्यले आफ्नो साना–साना व्यवसाय सञ्चालन गर्न सक्दछन्, साथै उत्पादन, प्रशिक्षण र विपणनमा सहयोग पाउँछन्,’उनले भनिन्।
महर्जनले उदाहरण दिँदै भनिन्, ‘सानो–सानो रकम संकलन गरेर सहकारीले ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ। सदस्यले स–साना बचत गर्नाले नै भविष्यमा ठूला लगानी सम्भव हुन्छ । सहकारीले दिगो आर्थिक वातावरण तयार गर्न मद्दत गर्दछ ।’
राज्यको भूमिका र मापदण्ड
महर्जनले सहकारी क्षेत्रलाई नियन्त्रित र व्यवस्थित गर्न आवश्यक मापदण्ड र नियमहरू अघि बढाइएकोमा सन्तोष व्यक्त गरिन् । उनका अनुसार, राज्यले सहकारी संस्थाहरूलाई नियन्त्रण गर्नुले सदस्यको सुरक्षा, पारदर्शिता र विश्वास कायम राख्न मद्दत गर्छ ।
उनले भनिन्, ‘सहकारीमा प्रत्येक सदस्यले आफ्नो लगानी सुरक्षित र पारदर्शी तरिकाले प्रयोग भएको अनुभव गर्नुपर्छ । नियम र मापदण्ड नहुँदा दिगो विकास सम्भव हुँदैन । यसै कारण सहकारीलाई व्यवस्थित गर्न राज्यको सक्रिय भूमिका महत्वपूर्ण छ ।’
स्थानीय उत्पादन र बजार व्यवस्थापन
महर्जनले सहकारीमार्फत स्थानीय उत्पादनलाई सही ठाउँमा पुर्याउनुपर्नेमा जोड दिइन् । उनका अनुसार, सहकारीले मात्र उत्पादन नगरी सदस्यहरूको उत्पादनलाई बजारसम्म पुर्याउने व्यवस्था गर्नुपर्छ । ‘स्थानीय उत्पादनलाई सहकारी प्रणालीमा राख्दा मात्र साना उत्पादकको आम्दानी सुनिश्चित हुन्छ । सहकारी बजार, वितरण र विक्रि व्यवस्थापनमा लाग्नुपर्छ । यसले स्थानीय स्तरमै रोजगारी सिर्जना गर्छ,’उनले भनिन् ।
साथै, महर्जनले सहकारीमार्फत बजारीकरणका लागि ठोस नीति ल्याउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याइन् । उनका अनुसार, केवल उत्पादन गर्नु पर्याप्त छैन, त्यसको बिक्री, मूल्य निर्धारण र पहुँचमा स्पष्ट रणनीति आवश्यक छ ।
सानो लगानी, ठूलो प्रभाव
महर्जनले सहकारी प्रणालीको प्रभावलाई सानो लगानीले ठूलो आर्थिक प्रभाव पार्ने क्षमतासँग तुलना गरिन् । उनका अनुसार, प्रत्येक सदस्यको थोरै बचत र सहकारीको व्यवस्थित लगानीले समग्र आर्थिक विकासमा योगदान पुर्याउँछ ।
‘सानो-सानो बचत संकलन गर्ने अभ्यासले ठूलो कोष सिर्जना गर्छ । यस कोषबाट सहकारीले सदस्यलाई ऋण दिन्छ, व्यवसाय सुरू गर्न सहयोग गर्छ र उत्पादन प्रवद्र्धन गर्दछ । यसले स्थानीय स्तरमा रोजगारी सिर्जना मात्र गर्दैन, आत्मनिर्भरता पनि बढाउँछ,’उनले भनिन् ।
महिला सदस्य र सहकारी
महर्जनले सहकारी संस्थामा महिला सदस्यको भूमिका विशेष उल्लेखनीय भएको बताइन् । उनका अनुसार, महिला सदस्यले सहकारी मार्फत आर्थिक स्वतन्त्रता, निर्णयमा सहभागिता र सामाजिक सशक्तीकरण अनुभव गर्न सक्छन् ।
‘महिला सदस्यहरूले सहकारी मार्फत स–साना व्यवसाय सञ्चालन गर्दै आफ्नो परिवार र समाजमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छन् । सहकारीले महिलालाई केवल बचत र ऋणको माध्यममा सीमित राख्दैन, उनीहरूको नेतृत्व र उद्यमशीलता प्रवद्र्धन गर्छ,’उनले भनिन् ।
चुनौतिहरू र सुधारका उपाय
महर्जनले सहकारी प्रणालीले सामना गरिरहेका चुनौतिहरूको पनि चर्चा गरिन् । उनका अनुसार, सहकारीलाई अझ प्रभावकारी बनाउन नियमित अनुगमन, पारदर्शिता, र सदस्यहरूको शिक्षा आवश्यक छ । ‘सहकारीमा व्यवस्थापन कमजोर भए सदस्यको विश्वास घट्छ । यसलाई टार्नका लागि प्रशिक्षण, नियमित लेखा परीक्षण र स्पष्ट मापदण्ड आवश्यक छ,’ उनले भनिन् ।
महर्जनले सहकारी संस्थाहरूले प्राविधिक र डिजिटल उपकरणको प्रयोग गरेर आफ्नो व्यवस्थापन सुधार्नुपर्ने बताइन् । डिजिटल प्रणालीले केवल वित्तीय पारदर्शिता बढाउँदैन, सदस्यहरूलाई सहज पहुँच र निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता पनि सुनिश्चित गर्छ ।
सहकारी र राष्ट्रिय अर्थतन्त्र
महर्जनका अनुसार सहकारी केवल सदस्यको आर्थिक हितका लागि होइन, राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको आधारशिला पनि हो। उनका अनुसार, सहकारीमार्फत उत्पादन, बचत र लगानीको समन्वयले अर्थतन्त्रमा स्थायित्व र दिगोपन ल्याउँछ ।
‘सहकारीले ग्रामीण र शहरी दुबै क्षेत्रमा साना उद्यमलाई समर्थन गर्छ। यसले केवल सदस्यको लाभ मात्रै होइन, समुदाय र राष्ट्रको आर्थिक समृद्धि सुनिश्चित गर्छ,’ उनले भनिन् ।
