
बैंकिङ खबर / नेपाल राष्ट्र बैंकले चलनचल्तीमा प्रयोग गर्न अयोग्य भएका झुत्रा, मैला तथा च्यातिएका नोट व्यवस्थापनमा ठूलो परिमाणको रकम बराबरका बैंकनोट धुल्याएको छ । केन्द्रीय बैंकले २०८३ असार मसान्तसम्ममा कुल ७ खर्ब ६५ अर्ब ७४ करोड रुपैयाँ बराबरका अयोग्य नोट धुल्याएको हो । यसमध्ये आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा मात्रै २० अर्ब ७ करोड ४४ लाख रुपैयाँ बराबरका नोट नष्ट गरिएका छन् ।
राष्ट्र बैंकको आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को वार्षिक प्रतिवेदनअनुसार बैंक तथा वित्तीय संस्था र सर्वसाधारणले जम्मा गर्न वा सट्टाभर्नाका लागि ल्याएका झुत्रा, मैला, च्यातिएका तथा पुनः चलनचल्तीमा पठाउन नमिल्ने विभिन्न दरका नोटलाई धुल्याएर ब्रिकेट बनाइएको हो । नोटको गुणस्तर कायम राख्ने र चलनचल्तीमा अयोग्य नोट हटाउने नियमित प्रक्रियाअन्तर्गत यस्तो काम गरिएको राष्ट्र बैंकले जनाएको छ ।
समीक्षा वर्षमा मात्रै ९ करोड ६० लाख २६ हजार ९२४ थान नोट धुल्याइएको छ । ती नोटको अंकित मूल्य २० अर्ब ७ करोड ४४ लाख ३६ हजार रुपैयाँ रहेको छ । यसले एक वर्षमा ठूलो संख्यामा पुराना नोट चलनचल्तीबाट हटाइएको देखाउँछ । दरअनुसार हेर्दा सबैभन्दा बढी ५०० रुपैयाँ दरका नोट धुल्याइएको छ । समीक्षा वर्षमा यस दरका १ करोड ८४ लाख ८४ हजार ६१७ थान नोट नष्ट गरिएका छन् । यसको कुल अंकित मूल्य ९ अर्ब २४ करोड २३ लाख रुपैयाँभन्दा बढी हुन्छ । त्यस्तै, १ हजार रुपैयाँ दरका ५४ लाख ७० हजार ६४५ थान नोट धुल्याइएका छन् । यसको मूल्य ५ अर्ब ४७ करोड रुपैयाँभन्दा बढी हुन्छ ।
त्यसैगरी १०० रुपैयाँ दरका २ करोड ९३ लाख ८३ हजार ५२५ थान, ५० रुपैयाँ दरका २ करोड ३१ लाख २१ हजार ६३७ थान र २० रुपैयाँ दरका २ करोड ६२ लाख ६८ हजार ५४२ थान नोट धुल्याइएको छ । १० रुपैयाँ दरका ३ करोड ५२ लाख ४६ हजार ६६८ थान तथा ५ रुपैयाँ दरका २ करोड २० लाख ५४७ थान नोटसमेत चलनचल्तीबाट हटाइएको राष्ट्र बैंकको तथ्यांकले देखाउँछ ।
पुराना नोट नष्ट गर्ने क्रम जारी रहे पनि बजारमा चलनचल्तीमा रहेको नगदको परिमाण भने बढिरहेको छ । राष्ट्र बैंकका अनुसार २०८२ असार मसान्तमा ७ खर्ब ६१ अर्ब ४१ करोड रुपैयाँ बराबरका नोट चलनचल्तीमा रहेकामा २०८३ असार मसान्तसम्म यस्तो रकम ६.०८ प्रतिशतले बढेर ८ खर्ब ७ अर्ब ६९ करोड रुपैयाँ पुगेको छ । यसले डिजिटल भुक्तानीका माध्यम विस्तार भइरहे पनि अर्थतन्त्रमा नगदको माग र प्रयोग कायम रहेको देखाउँछ ।
नोटको आपूर्ति व्यवस्थापनलाई निरन्तरता दिन राष्ट्र बैंकले नयाँ नोटको छपाइ तथा मौज्दात व्यवस्थापनसमेत अघि बढाएको छ । २०८३ असार मसान्तसम्म केन्द्रीय बैंकको ढुकुटीमा विभिन्न दरका ५८ अर्ब १४ करोड ८ लाख ५० हजार रुपैयाँ बराबरका नयाँ नोट मौज्दात रहेका छन् । अघिल्लो वर्ष यस्तो मौज्दात ५१ अर्ब ५१ करोड ५२ लाख ४९ हजार रुपैयाँ बराबर थियो ।
नयाँ नोटको डिजाइन, छपाइ तथा आपूर्तिका लागि राष्ट्र बैंकले ६ वटा अन्तर्राष्ट्रिय सेक्युरिटी प्रिन्टिङ कम्पनीलाई पूर्वयोग्यता सूचीमा समावेश गरेको छ । समीक्षा वर्षमा ५ रुपैयाँ दरका ३५ करोड थान नोट आपूर्ति भई ढुकुटीमा दाखिला भएका छन् । त्यस्तै, १० रुपैयाँ दरका ३४ करोड थान नोटको छपाइ तथा आपूर्तिका लागि भएको सम्झौताअन्तर्गत २३ करोड थान नोट प्राप्त भएका छन् । त्यसैगरी १०० रुपैयाँ दरका ३० करोड थान नोटमध्ये २१ करोड थान र ५०० रुपैयाँ दरका २३ करोड थानमध्ये पहिलो चरणमा १२ करोड थान नोट आपूर्ति भएका छन् । ५० रुपैयाँ दरका ४२ करोड थान र १ हजार रुपैयाँ दरका ३४ करोड थान नोटको डिजाइन, छपाइ तथा आपूर्तिका लागि समेत सम्झौता गरिएको राष्ट्र बैंकले जनाएको छ ।
केन्द्रीय बैंकले नोटको आयु बढाउन र चलनचल्तीमा सफा नोटको उपलब्धता कायम राख्न सफा नोट नीतिलाई समेत निरन्तरता दिएको छ । नोट राष्ट्रको सम्पत्ति भएकाले यसको उचित प्रयोग र संरक्षणसम्बन्धी जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको राष्ट्र बैंकले दशैं, तिहार तथा छठजस्ता पर्वमा नयाँ नोटको सट्टा सुकिला नोट व्यवस्थापन गर्ने अभ्यासलाई प्राथमिकता दिएको छ ।
नोटको प्रयोग र कारोबारको प्रकृति परिवर्तन हुँदै गए पनि नगदको उपलब्धता, गुणस्तर र सुरक्षा व्यवस्थापन केन्द्रीय बैंकका लागि महत्वपूर्ण जिम्मेवारी रहँदै आएको छ । पुराना नोटलाई चलनचल्तीबाट हटाउने र आवश्यकताअनुसार नयाँ नोट निष्कासन गर्ने प्रक्रियाले मुद्रा प्रणालीमा गुणस्तरीय नोटको प्रवाह कायम राख्न सहयोग पुर्याउने देखिन्छ ।