बैंकिङ खबर / दसैँमा टीका, जमरा र आशीर्वादसँगै दक्षिणा दिने परम्परा छ। यस अवसरमा नयाँ तथा सुकिला नोटको माग बढ्ने गर्छ। तर, दक्षिणा दिने क्रममा अबिर, टीका, पानी तथा अन्य पदार्थका कारण नोट फोहोर हुने, च्यातिने र बिग्रिने जोखिम पनि उत्तिकै हुन्छ। नोटको उचित हिफाजत नगर्दा यसको उपयोगी आयु घट्न सक्ने भएकाले नेपाल राष्ट्र बैंकले नोटको सुरक्षा र सावधानीपूर्वक प्रयोगमा जोड दिँदै आएको छ ।
राष्ट्र बैंकले नोटमा जथाभावी लेख्ने, कोर्ने, केरमेट गर्ने, च्यात्ने, स्टिच लगाउने वा टेपले टाँस्ने जस्ता कार्य नगर्न सुझाव दिएको छ। त्यस्तै, नोटलाई सकेसम्म नपट्याई सुरक्षित रूपमा राख्न तथा कुनै पनि प्रकारको रङ नलगाउन पनि आग्रह गरिएको छ। यस्ता सावधानी अपनाउँदा नोटको भौतिक अवस्था कायम राख्न र अनावश्यक क्षति कम गर्न सकिन्छ । दसैँमा दक्षिणा दिने परम्परासँगै नगदको प्रयोग बढ्ने भएकाले नोटको सुरक्षामा ध्यान दिनु आवश्यक छ। सामान्य सावधानी अपनाएर पनि नोटलाई लामो समयसम्म चलनचल्तीयोग्य अवस्थामा राख्न सहयोग पुग्न सक्छ।
दक्षिणा दिँदा नोटमा अबिर र टीका नलगाउनुस्
दसैँमा नोट बिग्रिने जोखिममध्ये अबिर, टीका र अन्य रङको सम्पर्क पनि एक हो। टीका लगाउने क्रममा हातमा लागेको अबिर नोटमा सर्न सक्छ भने पूजाआजाका क्रममा नोटमा सिधै रङ लाग्न सक्छ। यसले नोटको सफाइ र भौतिक अवस्थामा असर पार्न सक्छ। त्यसैले दक्षिणा दिँदा नोटमा सिधै टीका वा अबिर लगाउनुको सट्टा सफा खाम प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ। खाममा राखेर दक्षिणा दिँदा नोटमा रङ लाग्ने तथा धुलो र अन्य पदार्थले फोहोर बनाउने जोखिम कम गर्न सकिन्छ। त्यस्तै, टीका लगाइसकेपछि दक्षिणा दिनुअघि हात सफा राख्ने र नोटलाई रङ लागेको सतहमा नराख्ने बानी पनि उपयोगी हुन्छ। सांस्कृतिक परम्परा निर्वाह गर्दा नोटको हिफाजतमा समेत ध्यान दिन आवश्यक छ।
नोटलाई नपट्याई सुरक्षित राख्नुस्
दैनिक किनमेलदेखि चाडपर्वको दक्षिणासम्म नगदको प्रयोग व्यापक हुन्छ। तर, नोटलाई जथाभावी खल्तीमा राख्ने, पटक–पटक पट्याउने वा खुम्च्याएर राख्ने बानीले यसको भौतिक अवस्था बिगार्न सक्छ। नेपाल राष्ट्र बैंकले सकेसम्म नोटलाई वालेट वा पर्समा नपट्याई राख्न सुझाव दिएको छ। नोटलाई व्यवस्थित रूपमा राख्दा अनावश्यक च्यातिने, चाउरिने तथा अन्य किसिमको क्षति हुने जोखिम कम गर्न सकिन्छ। नोट राख्ने स्थान सफा र सुक्खा हुनुपर्छ। खल्ती वा झोलामा नोटसँगै धारिला वस्तु राख्दा च्यातिन सक्ने जोखिम हुने भएकाले नगदलाई सुरक्षित रूपमा छुट्याएर राख्नु उपयुक्त हुन्छ।
नोटमा लेख्ने, केरमेट गर्ने र स्टिच लगाउने काम नगर्नुस्
कतिपयले नोटमा आफ्नो नाम, फोन नम्बर वा अन्य विवरण लेख्ने, हिसाब राख्ने वा विभिन्न चिह्न बनाउने गर्छन्। नोटलाई जोड्न स्टिच लगाउने तथा च्यातिएको भाग टेपले टाँस्ने बानी पनि देखिन्छ। तर, यस्ता कार्यले नोटको अवस्था बिगार्न सक्छन्। नोटमा जथाभावी लेख्ने, कोर्ने वा यसको स्वरूप बिगार्ने कार्य नगर्नु राष्ट्र बैंकको महत्वपूर्ण सुझाव हो। नोटको स्वरूप बिगार्ने कार्यमा प्रचलित कानुनअनुसार कारबाही हुन सक्ने भएकाले नोटलाई सावधानीपूर्वक प्रयोग गर्नुपर्छ। त्यसैले नोटमा कुनै पनि किसिमको व्यक्तिगत विवरण लेख्नु हुँदैन। च्यातिएको नोटलाई थप क्षति नपुर्याई सुरक्षित राख्नु र सटहीसम्बन्धी व्यवस्थाबारे सम्बन्धित बैंकसँग जानकारी लिनु उपयुक्त हुन्छ।
पानी, ओस र आगोबाट जोगाउन आवश्यक
दसैँमा यात्रा गर्ने, आफन्तको घर जाने तथा विभिन्न स्थानमा पूजा गर्ने क्रममा नोट भिज्ने वा फोहोर हुने जोखिम रहन्छ। पानी वा अन्य तरल पदार्थको सम्पर्कमा आउँदा नोटको छपाइ धमिलो हुन वा यसको भौतिक अवस्था बिग्रिन सक्छ। त्यसैले नगदलाई पानीबाट सुरक्षित राख्नु आवश्यक छ। नोटलाई भिजेको खल्ती, ओसिलो झोला वा पानी चुहिने स्थानमा राख्नु हुँदैन। नोट भिजेमा जबर्जस्ती तान्ने वा रगड्ने काम नगरी सावधानीपूर्वक सम्हाल्नुपर्छ। त्यस्तै, दसैँमा पूजा गर्ने क्रममा दियो, अगरबत्ती तथा अन्य आगोका स्रोत नजिक नोट राख्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ। आगोको प्रत्यक्ष सम्पर्कले नोट जलाउन सक्छ। पूजाका सामग्री र नगदलाई अलग राख्नु नोटको सुरक्षाका दृष्टिले महत्वपूर्ण हुन्छ।
बिग्रिएको नोट कहाँ साट्न सकिन्छ ?
सावधानी अपनाउँदा अपनाउँदै पनि नोट च्यातिन, मक्किन, जलेर क्षति हुन वा पानीले बिग्रिन सक्छ। यस्तो अवस्थामा नोटको अवस्था र प्रचलित सटही व्यवस्थाअनुसार सट्टाभर्ना लिन सकिन्छ। नेपाल राष्ट्र बैंकका सम्बन्धित कार्यालय तथा नोटकोष सञ्चालन गर्ने बैंकहरूमा झुत्रो नोट सटहीको व्यवस्था छ। नोटको अवस्था, पहिचान र लागू हुने व्यवस्थाअनुसार सटहीयोग्यता निर्धारण हुन्छ। तर, सबै प्रकारका क्षतिग्रस्त नोट स्वतः साटिन्छन् भन्ने हुँदैन। त्यसैले नोट बिग्रिएमा त्यसलाई थप क्षति नपुर्याई सुरक्षित राख्नुपर्छ र सटहीका लागि सम्बन्धित बैंकमा सम्पर्क गर्नुपर्छ।
नयाँ नोटको प्रयोगसँगै हिफाजतमा पनि ध्यान दिनुस्
दसैँमा नयाँ तथा सुकिला नोट प्रयोग गर्ने चाहना धेरैको हुन्छ। दक्षिणा दिन वा परिवारका सदस्यलाई रकम उपलब्ध गराउन नयाँ नोट रोज्ने चलन पनि छ। तर, नयाँ नोट प्रयोग गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यसलाई सुरक्षित राख्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। नोटलाई खाममा राखेर दक्षिणा दिने, रङबाट जोगाउने तथा सुरक्षित स्थानमा राख्ने बानीले नोट छिट्टै बिग्रिने जोखिम कम गर्न सक्छ। नयाँ नोटलाई अनावश्यक रूपमा पट्याउने, लेख्ने वा अन्य किसिमले क्षति पुर्याउने कामबाट बच्नुपर्छ।
डिजिटल दक्षिणा पनि हुन सक्छ विकल्प
दसैँमा दक्षिणा दिन नगद नै प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने छैन। आवश्यकताअनुसार मोबाइल बैंकिङ, डिजिटल वालेट वा बैंक ट्रान्सफरमार्फत रकम पठाउन सकिन्छ। विशेषगरी टाढा रहेका आफन्त तथा परिवारका सदस्यलाई रकम पठाउँदा डिजिटल माध्यम उपयोगी हुन सक्छ। डिजिटल भुक्तानीले कागजी नोटको प्रयोग घटाउन सहयोग गर्न सक्छ। तर, रकम पठाउँदा प्राप्तकर्ताको विवरण, खाता वा मोबाइल नम्बर र कारोबारको रकम यकिन गर्नुपर्छ। डिजिटल माध्यम प्रयोग गर्दा पनि कारोबारको सुरक्षा र व्यक्तिगत विवरणको गोपनीयतामा ध्यान दिन आवश्यक छ।
नोटको सुरक्षा सबैको जिम्मेवारी
दसैँ नेपाली समाजमा पारिवारिक भेटघाट, आशीर्वाद र दक्षिणा आदानप्रदानको महत्वपूर्ण अवसर हो। यस्तो समयमा नगदको प्रयोग बढ्ने भएकाले नोटको हिफाजतमा ध्यान दिन आवश्यक छ। नोटमा रङ नलगाउने, जथाभावी नपट्याउने, लेख्ने वा च्यात्ने काम नगर्ने तथा पानी र आगोबाट जोगाउने जस्ता सामान्य सावधानीले नोटको गुणस्तर कायम राख्न मद्दत गर्छन्।
नोटको उचित प्रयोगले यसको उपयोगी आयु बढाउन र मुद्रा व्यवस्थापनमा हुने अनावश्यक क्षति कम गर्न सहयोग पुर्याउँछ। त्यसैले यस दसैँमा दक्षिणा दिँदा र नगद कारोबार गर्दा नोटको हिफाजतलाई पनि प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक छ।
