बैंकिङ खबर / नुवाकोट र रसुवामा आएको प्राकृतिक विपत्तिले मानवीय तथा भौतिक संरचनासँगै बैंकिङ क्षेत्रलाई समेत गम्भीर क्षति पुर्याएको छ । यी दुई जिल्लामा सञ्चालित विभिन्न बैंकका १७ वटा शाखा तथा काउन्टरमा पुगेको क्षतिको पछिल्लो विवरणले बैंकिङ पूर्वाधारदेखि कर्मचारी, नगद, निक्षेप र कर्जा कारोबारसम्म प्रभावित भएको देखाएको छ । प्राप्त विवरणअनुसार नुवाकोट र रसुवाका १७ वटा बैंक शाखा तथा काउन्टरको करिब ५५ करोड ६८ लाख ७० हजार ५१७ रुपैयाँ बराबरको स्थिर सम्पत्ति नष्ट भएको प्रारम्भिक अनुमान गरिएको छ । उक्त रकममा बैंकका भल्टमा रहेको नगद समावेश छैन । अर्थात् भवन, फर्निचर, विद्युतीय उपकरण, एटीएम, लकरलगायत भौतिक संरचनामा मात्रै भएको क्षति जोड्दा पनि रकम निकै ठूलो देखिएको छ ।
क्षतिको ठूलो हिस्सा कृषि विकास बैंकको त्रिशुली शाखामा देखिएको छ । उक्त शाखामा मात्रै करिब ५० करोड रुपैयाँ बराबरको स्थिर सम्पत्ति क्षति भएको प्रारम्भिक अनुमान छ । यसपछि सिटिजन्स बैंकको देवीघाट शाखामा करिब १ करोड २० लाख, लक्ष्मी सनराइज बैंकको टिमुरे शाखामा ८६ लाख र हिमालयन बैंकको बेत्रावती शाखामा करिब ५८ लाख रुपैयाँ बराबरको क्षति भएको छ । रसुवाको टिमुरे क्षेत्रमा भने बैंकिङ पूर्वाधारमा व्यापक क्षति पुगेको छ । ग्लोबल आइएमई बैंक, माछापुच्छ्रे बैंक, नबिल बैंक, नेपाल इन्भेष्टमेन्ट मेगा बैंक र सानिमा बैंकका शाखा पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त भएका छन् । विपत्तिको तीव्रता र भौगोलिक अवस्थाका कारण कतिपय शाखाका संरचना, उपकरण तथा बैंकिङ सामग्रीको अवस्था अझै पूर्ण रूपमा यकिन हुन सकेको छैन ।
विपत्तिबाट बैंकहरूले बेहोरेको क्षति भवन र उपकरणमा मात्रै सीमित छैन । बैंकका भल्ट तथा काउन्टरमा रहेको करोडौं रुपैयाँ नगदसमेत बाढीले बगाएको वा नष्ट भएको विवरण छ । उपलब्ध तथ्यांकअनुसार १७ वटा शाखाको भल्टमा रहेको कुल १७ करोड २४ लाख ५७ हजार ३७४ रुपैयाँ नगद हराएको वा नष्ट भएको छ । त्यस्तै, काउन्टरमा रहेको थप १ करोड १७ लाख ७१ हजार १९५ रुपैयाँ पनि बाढीले बगाएको छ । यसरी भल्ट र काउन्टरमा रहेको मात्रै १८ करोड ४२ लाख रुपैयाँभन्दा बढी नगद प्रभावित भएको देखिन्छ । यद्यपि यो रकमलाई बैंकहरूको वास्तविक नगद क्षतिको अन्तिम आँकडा मान्न सकिने अवस्था छैन । अधिकांश शाखामा विपत्तिपछि नगद तथा अन्य बैंकिङ सम्पत्तिको विस्तृत हिसाबकिताब गर्न कठिन भएको छ । शाखा संरचना नै बगाएको अवस्थामा भल्ट, क्यास काउन्टर, एटीएम तथा लकरमा रहेको सम्पत्तिको यकिन विवरण निकाल्न बैंकहरूलाई थप समय लाग्ने देखिन्छ । यससँगै धेरै बैंकका एटीएम तथा लकर सेवा पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त भएका छन् । यसले बैंकको भौतिक सम्पत्तिमा मात्रै होइन, ग्राहकको दैनिक बैंकिङ पहुँचमा समेत प्रत्यक्ष असर पारेको छ ।
२६ कर्मचारी अझै सम्पर्कविहीन
विपत्तिको सबैभन्दा गम्भीर पक्ष भनेको बैंकका कर्मचारीको अवस्थासँग जोडिएको छ । उपलब्ध विवरणअनुसार विभिन्न बैंकमा कार्यरत २६ जना कर्मचारी अझै सम्पर्कविहीन छन् । माछापुच्छ्रे बैंकको टिमुरे शाखाका पाँच जना कर्मचारी सम्पर्कविहीन छन् । नेपाल इन्भेष्टमेन्ट मेगा बैंकका टिमुरे, स्याफ्रुबेसी र मैलुङ काउन्टरका गरी सात जना कर्मचारी बेपत्ता छन् भने सोही बैंकका छ जना कर्मचारी घाइते भएका छन् ।
प्रभु बैंकको टिमुरे र स्याफ्रुबेसी शाखाबाट चार जना कर्मचारी सम्पर्कविहीन छन् भने पाँच जना घाइते भएका छन् । सानिमा बैंकको टिमुरे शाखाका दुई जना र लक्ष्मी सनराइज बैंकको टिमुरे शाखाका दुई जना कर्मचारी पनि सम्पर्कविहीन छन् ।
त्यस्तै, हिमालयन बैंकको बेत्रावती शाखा र ग्लोबल आइएमई बैंकको टिमुरे शाखाका एक–एक जना कर्मचारी सम्पर्कविहीन छन् । कृषि विकास बैंकको त्रिशुली शाखाका एक कर्मचारी घाइते भएका छन् । बैंकिङ संरचना पुनःस्थापना गर्न सकिए पनि दक्ष कर्मचारीको अभाव र कर्मचारी स्वयं विपत्तिको चपेटामा पर्नुले सेवा सञ्चालनमा थप चुनौती सिर्जना गरेको छ । विशेषगरी शाखा पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त भएका क्षेत्रमा वैकल्पिक माध्यमबाट सेवा पुनः सञ्चालन गर्न बैंकहरूले कर्मचारी व्यवस्थापन, सुरक्षा र पहुँचलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने देखिन्छ ।
नुवाकोट र रसुवाका प्रभावित १७ वटा शाखा केवल बैंकका कार्यालय मात्रै होइनन्, हजारौं ग्राहकको वित्तीय कारोबारका प्रमुख केन्द्र पनि हुन् । उपलब्ध विवरणअनुसार ती शाखामा कुल ७८ हजार २०४ वटा निक्षेप खाता सञ्चालनमा थिए ।
यसको अर्थ ७८ हजारभन्दा बढी खाताधनीको नियमित बैंकिङ पहुँचमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष असर परेको छ । शाखा, एटीएम र लकर सेवा बन्द हुँदा ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रका ग्राहकलाई रकम झिक्न, जम्मा गर्न, कागजात प्रमाणीकरण गर्न तथा अन्य बैंकिङ सेवा लिन कठिनाइ भएको हुन सक्छ । अझ महत्वपूर्ण पक्ष, यी शाखाहरूबाट बैंकहरूले ४ अर्ब ४३ करोड १८ लाख १० हजार ४२८ रुपैयाँ निक्षेप परिचालन गरेका थिए । अर्थात् विपत्तिमा भौतिक संरचना र नगद मात्रै प्रभावित भएका होइनन्, स्थानीय अर्थतन्त्रबाट बैंकिङ प्रणालीमा परिचालन भएको ठूलो रकमसँग सम्बन्धित ग्राहक सेवा संरचना पनि अवरुद्ध भएको छ ।
२ अर्ब ४२ करोडभन्दा बढी कर्जा प्रवाह
प्रभावित शाखाहरूको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष कर्जा कारोबार हो । उपलब्ध तथ्यांकअनुसार १७ वटा शाखाबाट कुल २ अर्ब ४२ करोड ८० लाख ९० हजार ४७० रुपैयाँ कर्जा प्रवाह भएको थियो । यी शाखामा २ हजार १२५ वटा कर्जा खाता सञ्चालनमा थिए । यसले विपत्तिपछि बैंकिङ क्षेत्रको चुनौती दोहोरो हुने देखाउँछ । एकातिर बैंकका आफ्नै भौतिक तथा वित्तीय सम्पत्तिमा क्षति भएको छ भने अर्कोतर्फ कर्जा लिएका ग्राहक स्वयं पनि विपत्तिबाट प्रभावित भएका हुन सक्छन् । व्यवसाय, घर, कृषि, जलविद्युत् तथा अन्य आर्थिक गतिविधिमा क्षति पुगेको अवस्थामा ऋणीको पुनर्भुक्तानी क्षमतामा समेत असर पर्न सक्ने भएकाले बैंकहरूको कर्जा पोर्टफोलियोमा थप दबाब सिर्जना हुन सक्छ ।
यस अवस्थामा प्रभावित ऋणीको वास्तविक क्षति मूल्यांकन, कर्जा पुनर्संरचना, पुनर्तालिकीकरण तथा आवश्यक सहुलियत उपलब्ध गराउने विषय बैंक तथा नियामकका लागि महत्वपूर्ण बन्ने देखिन्छ ।
नुवाकोट–रसुवामा भएको क्षतिलाई केवल बैंकका केही शाखा भत्किएको घटनाका रूपमा हेर्न मिल्दैन । उपलब्ध तथ्यांकले विपत्तिले बैंकिङ प्रणालीको लगभग सम्पूर्ण चक्रलाई प्रभावित बनाएको देखाउँछ ।
भौतिक संरचना नष्ट भएका छन्, करोडौं रुपैयाँ नगद हराएको छ, एटीएम तथा लकर सेवा अवरुद्ध भएका छन्, कर्मचारी सम्पर्कविहीन तथा घाइते भएका छन्, हजारौं ग्राहक शाखा सेवाबाट प्रभावित भएका छन् र अर्बौं रुपैयाँ बराबरको निक्षेप तथा कर्जा कारोबारसँग सम्बन्धित सेवा संरचना अवरुद्ध भएको छ ।
विशेषगरी टिमुरे, स्याफ्रुबेसी, मैलुङ र आसपासका क्षेत्र रणनीतिक तथा व्यापारिक गतिविधिका लागि महत्वपूर्ण भएकाले त्यहाँ बैंकिङ सेवा लामो समय अवरुद्ध रहँदा स्थानीय आर्थिक गतिविधिमा समेत असर पर्न सक्छ । बैंकिङ सेवा अवरुद्ध हुँदा व्यवसायीको भुक्तानी, विप्रेषण प्राप्ति, सरकारी तथा निजी कारोबार र दैनिक नगद प्रवाहसम्म प्रभावित हुने सम्भावना रहन्छ ।
पुनर्स्थापनामा ठूलो वित्तीय र व्यवस्थापकीय चुनौती
अब बैंकहरूका लागि तत्कालको प्राथमिकता सम्पत्तिको वास्तविक क्षति मूल्यांकन, कर्मचारीको खोजी तथा उद्धार, ग्राहकको निक्षेप र कर्जा विवरण सुरक्षित गर्नु तथा वैकल्पिक माध्यमबाट बैंकिङ सेवा सञ्चालन गर्नु हो । भौतिक शाखा पुनर्निर्माण गर्न समय लाग्ने भएकाले मोबाइल बैंकिङ, एटीएम, शाखारहित बैंकिङ तथा अस्थायी सेवा केन्द्रमार्फत ग्राहकलाई न्यूनतम बैंकिङ सेवा उपलब्ध गराउने व्यवस्था प्रभावकारी हुन सक्छ । साथै, विपत्तिमा कागजात तथा अभिलेख नष्ट भएका ग्राहकलाई पुनः कागजात उपलब्ध गराउने र कारोबार प्रमाणीकरण गर्ने सरल प्रक्रिया आवश्यक हुन सक्छ । अर्कोतर्फ, प्रभावित क्षेत्रमा बैंकहरूको नगद क्षति, स्थिर सम्पत्ति क्षति र कर्जा जोखिमको समग्र मूल्यांकन आवश्यक देखिन्छ । विपत्तिका कारण ऋणीको आम्दानी र व्यवसाय प्रभावित भएको अवस्थामा बैंकिङ प्रणालीमा अर्को चरणको जोखिम कर्जा असुलीमा देखिन सक्छ ।
त्यसैले नुवाकोट र रसुवामा भएको बैंकिङ क्षतिको वास्तविक तस्वीर तत्कालीन भौतिक क्षतिमा मात्र सीमित नराखी मानवीय क्षति, नगद क्षति, निक्षेप तथा कर्जा जोखिम, ग्राहक सेवा अवरोध र स्थानीय अर्थतन्त्रमा परेको प्रभाव समेत समेटेर मूल्यांकन गर्नुपर्ने देखिन्छ ।
उपलब्ध प्रारम्भिक तथ्यांकले नै १७ वटा शाखाको स्थिर सम्पत्तिमा ५५ करोड ६८ लाख रुपैयाँभन्दा बढी क्षति र भल्ट तथा काउन्टरको १८ करोड ४२ लाख रुपैयाँभन्दा बढी नगद प्रभावित भएको देखाएको छ । कर्मचारीको अवस्था, बैंकिङ सेवा र हजारौं ग्राहकको कारोबारमा परेको असर जोड्दा नुवाकोट–रसुवाको विपत्तिले बैंकिङ क्षेत्रमा पारेको वास्तविक प्रभाव प्रारम्भिक अनुमानभन्दा अझ ठूलो हुन सक्ने देखिन्छ ।
