
बैंकिङ खबर / साहु-महाजनको कारोबारबाट सुरु भएको नेपालको औपचारिक बैंकिङ प्रणालीको पहिलो आधार, आठ दशकभन्दा लामो यात्रा र बदलिँदो अर्थतन्त्रसँगै अघि बढेको एउटा ऐतिहासिक संस्था।
नेपालको बैंकिङ इतिहासमा एउटा यस्तो दिन छ, जसले मुलुकको आर्थिक तथा वित्तीय प्रणालीलाई नयाँ दिशातर्फ अघि बढायो। त्यो दिन थियो-वि.सं. १९९४ कात्तिक ३० गते। यही दिन नेपालमा पहिलोपटक औपचारिक बैंकका रूपमा नेपाल बैंक लिमिटेड स्थापना भयो। यससँगै नेपाली समाजमा लामो समयदेखि चल्दै आएको साहु-महाजन र परम्परागत वित्तीय कारोबारको विकल्पका रूपमा संस्थागत बैंकिङ प्रणालीको सुरुवात भयो।
नेपाल बैंक लिमिटेडको स्थापना एउटा बैंक खोल्ने सामान्य घटना मात्र थिएन। यो मुलुकको आर्थिक आधुनिकीकरणतर्फको महत्वपूर्ण कदम थियो। त्यसबेला नेपालमा सर्वसाधारणले आफ्नो पैसा सुरक्षित राख्ने, आवश्यकताअनुसार कर्जा लिने र व्यवस्थित रूपमा आर्थिक कारोबार गर्ने संस्थागत सुविधा पाएका थिएनन्। आर्थिक कारोबार मुख्यतः निजी साहु-महाजन, व्यापारी तथा परम्परागत ऋणदातामार्फत सञ्चालन हुन्थ्यो। यस्तो अवस्थामा सर्वसाधारणको बचत परिचालन गर्ने, व्यापार व्यवसायलाई कर्जा उपलब्ध गराउने र आर्थिक कारोबारलाई व्यवस्थित बनाउने उद्देश्यसहित नेपाल बैंक स्थापना गरिएको थियो।
नेपाल बैंक स्थापना हुनुअघिको नेपाली अर्थतन्त्र मुख्यतः कृषि, व्यापार र परम्परागत उत्पादनमा आधारित थियो। वित्तीय कारोबारका लागि आधुनिक बैंकिङ संस्था थिएनन्। मानिसहरूले आवश्यक पर्दा साहु-महाजनबाट ऋण लिन्थे। व्यापारिक कारोबारमा पनि निजी ऋणदाता र व्यापारीहरूको प्रभाव थियो। त्यसबेला सर्वसाधारणमा बैंकिङ प्रणालीप्रति पर्याप्त जानकारी र विश्वास पनि थिएन। पैसा बैंकमा जम्मा गर्ने, बैंकबाट कर्जा लिने र औपचारिक वित्तीय कारोबार गर्ने अभ्यास नयाँ थियो। त्यसैले बैंक स्थापना गर्नु मात्र पर्याप्त थिएन, नागरिकलाई बैंकिङ प्रणालीप्रति विश्वस्त बनाउनु पनि ठूलो चुनौती थियो।
यही पृष्ठभूमिमा तत्कालीन सरकारले आधुनिक बैंकिङ संस्थाको आवश्यकता महसुस गर्यो। सरकारी र सर्वसाधारणको संयुक्त लगानीमा नेपाल बैंक लिमिटेड स्थापना गर्ने प्रक्रिया अघि बढाइयो। वि.सं. १९९४ कात्तिक ३० गते विधिवत् स्थापना भएको यस बैंकले मंसिर १ गतेदेखि कारोबार सुरु गरेको इतिहास छ। बैंकको स्थापनाले नेपाली अर्थतन्त्रमा बचत संकलन, निक्षेप परिचालन, कर्जा प्रवाह र वित्तीय कारोबारलाई संस्थागत गर्ने बाटो खोल्यो।
नेपाल बैंकको स्थापनाकालीन पुँजी र कारोबार आजका बैंकहरूको तुलनामा निकै सानो थियो। तर त्यसको ऐतिहासिक महत्व पुँजीको आकारमा मात्र सीमित थिएन। नेपालमा बैंकिङ प्रणालीप्रति सर्वसाधारणको विश्वास निर्माण गर्नु, व्यापार व्यवसायलाई औपचारिक वित्तीय सेवासँग जोड्नु र आर्थिक कारोबारलाई व्यवस्थित बनाउनु यसको मुख्य योगदान थियो। बैंकले निक्षेप संकलन र कर्जा प्रवाहसँगै विदेशी मुद्रा कारोबार, व्यापारिक भुक्तानी तथा अन्य वित्तीय सेवा विस्तार गर्दै लग्यो।
नेपाल बैंक स्थापना भएपछि नेपाली अर्थतन्त्रमा बैंकिङ संस्थाको आवश्यकता र महत्व अझ स्पष्ट हुँदै गयो। देशको आर्थिक कारोबार विस्तार हुँदै जाँदा एउटा बैंकले मात्र सम्पूर्ण वित्तीय आवश्यकता पूरा गर्न सम्भव थिएन। बैंकिङ प्रणालीलाई व्यवस्थित गर्न, मुद्रा निष्कासन र मौद्रिक व्यवस्थापन गर्न तथा बैंक तथा वित्तीय संस्थालाई नियमन गर्ने केन्द्रीय निकाय आवश्यक देखियो। यही आवश्यकताका आधारमा वि.सं. २०१३ वैशाख १४ गते नेपाल राष्ट्र बैंक स्थापना भयो। त्यसपछि नेपालको बैंकिङ प्रणालीले नियमन, सुपरिवेक्षण र मौद्रिक व्यवस्थापनको संस्थागत आधार प्राप्त गर्यो।
नेपाल राष्ट्र बैंकको स्थापना हुनु नेपाल बैंकका लागि पनि महत्वपूर्ण मोड थियो। यसअघि देशको बैंकिङ कारोबारमा अग्रणी भूमिका निर्वाह गर्दै आएको नेपाल बैंक अब केन्द्रीय बैंकको नियमन तथा निर्देशनअन्तर्गत सञ्चालन हुने संस्थाका रूपमा अघि बढ्यो। क्रमशः मुलुकमा अन्य बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरू पनि स्थापना हुँदै गए। राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक, कृषि विकास बैंकलगायत सरकारी बैंकहरूको विस्तारले बैंकिङ सेवालाई विभिन्न क्षेत्र र वर्गसम्म पुर्याउने आधार तयार गर्यो।
नेपाल बैंकले आफ्नो लामो यात्रामा अनेक राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक परिवर्तनको सामना गरेको छ। राणाकालीन शासन व्यवस्थादेखि प्रजातन्त्र, पञ्चायती व्यवस्था, बहुदलीय प्रजातन्त्र हुँदै संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रसम्म आइपुग्दा मुलुकको आर्थिक संरचना नै बदलिएको छ। कृषि प्रधान अर्थतन्त्र विस्तारै उद्योग, व्यापार, सेवा र प्रविधिमा आधारित अर्थतन्त्रतर्फ अघि बढेको छ। यी सबै परिवर्तनसँगै बैंकिङ सेवाको स्वरूप, ग्राहकको आवश्यकता र कारोबार गर्ने तरिकासमेत बदलिँदै गएको छ।
एक समय बैंकमा पैसा जम्मा गर्न वा झिक्न ग्राहक स्वयं उपस्थित हुनुपर्थ्यो। बैंकिङ कारोबारका लागि लामो समय कुर्नुपर्ने अवस्था थियो। कागजी अभिलेख, म्यानुअल लेखा प्रणाली र सीमित शाखाका कारण बैंकिङ सेवा सबै नागरिकको पहुँचमा थिएन। तर समयक्रमसँगै बैंकले शाखा विस्तार, सेवा विविधीकरण र प्रविधिको प्रयोगलाई अघि बढायो। कम्प्युटर प्रणाली, एटीएम, कार्ड सेवा, इन्टरनेट बैंकिङ, मोबाइल बैंकिङ र डिजिटल भुक्तानीको विकासले बैंकिङ सेवालाई क्रमशः सहज र छिटो बनाउँदै लग्यो।
नेपाल बैंकले पनि समयअनुसार आफ्नो सेवा र प्रविधि रूपान्तरण गर्दै आएको छ। परम्परागत बैंकिङ प्रणालीबाट आधुनिक डिजिटल बैंकिङतर्फ अघि बढ्ने क्रममा यसले शाखा सञ्जाल विस्तार, ग्राहक सेवा सुधार, प्रविधिमा लगानी र नयाँ वित्तीय सेवाको विकासमा ध्यान दिएको छ। आज ग्राहकले बैंकको शाखामा नगई मोबाइल तथा डिजिटल माध्यमबाट विभिन्न वित्तीय कारोबार गर्न सक्ने अवस्था बनेको छ। यो परिवर्तन केवल प्रविधिको विकास मात्र होइन, नेपालको बैंकिङ प्रणालीले तय गरेको लामो यात्राको परिणाम पनि हो।
तर नेपाल बैंकको इतिहास सधैँ सहज र उपलब्धिमूलक मात्र रहेन। समयक्रममा यसले वित्तीय तथा व्यवस्थापकीय चुनौती पनि सामना गर्नुपर्यो। बैंकको वित्तीय अवस्था कमजोर भएको समय, खराब कर्जा बढेको अवस्था, व्यवस्थापन सुधारको आवश्यकता र संस्थागत पुनर्संरचनाका चुनौती यसको यात्राका महत्वपूर्ण पक्ष हुन्। कुनै पनि पुरानो संस्थाको इतिहास मूल्यांकन गर्दा उपलब्धिसँगै कमजोरी र त्यसबाट सिकिएका पाठलाई पनि सम्झनुपर्छ। नेपाल बैंकले सामना गरेका चुनौतीले नेपाली बैंकिङ क्षेत्रलाई संस्थागत सुशासन, जोखिम व्यवस्थापन, कर्जा असुली र व्यावसायिक दक्षताको महत्व बुझ्न सहयोग गरेको छ।
आज नेपालमा वाणिज्य बैंक, विकास बैंक, वित्त कम्पनी, लघुवित्त संस्था र सहकारीसमेत गरी विविध प्रकृतिका वित्तीय संस्था सञ्चालनमा छन्। बैंकिङ क्षेत्रमा निजी क्षेत्रको प्रवेश, प्रतिस्पर्धा, मर्जर तथा प्राप्ति, प्रविधिको विस्तार र अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय अभ्यासको प्रभावले यसलाई निकै फराकिलो बनाएको छ। यस्तो विकसित बैंकिङ प्रणालीको जग बसाल्ने पहिलो संस्थाका रूपमा नेपाल बैंक लिमिटेडको ऐतिहासिक भूमिका सधैँ महत्वपूर्ण रहनेछ।
नेपाल बैंकको यात्रा केवल एउटा संस्थाको सफलताको कथा होइन। यो नेपालको आर्थिक विकास, व्यापार विस्तार, वित्तीय पहुँच र संस्थागत परिवर्तनको इतिहाससँग जोडिएको यात्रा हो। बैंकले सर्वसाधारणको बचतलाई औपचारिक वित्तीय प्रणालीमा ल्याउन, व्यवसायीलाई कर्जा उपलब्ध गराउन र मुलुकमा बैंकिङ संस्कृतिको विकास गर्न प्रारम्भिक भूमिका निर्वाह गर्यो। त्यसैले नेपालको बैंकिङ इतिहास लेख्दा नेपाल बैंकको स्थापनालाई छुटाउन सकिँदैन।
वि.सं. १९९४ कात्तिक ३० गते स्थापना भएको नेपाल बैंक लिमिटेड वि.सं. २०८३ कात्तिक ३० गतेदेखि आफ्नो ९०औँ वर्षमा प्रवेश गर्दैछ। यो अवसर एउटा बैंकको वार्षिकोत्सव मात्र होइन, नेपालमा संस्थागत बैंकिङ सुरु भएको ऐतिहासिक क्षणलाई स्मरण गर्ने अवसर पनि हो। साहु-महाजनको परम्परागत कारोबारबाट सुरु भएको नेपाली वित्तीय यात्राले आज डिजिटल बैंकिङ, मोबाइल भुक्तानी, क्यूआर कारोबार र प्रविधिमा आधारित वित्तीय सेवासम्म आइपुग्दा ठूलो परिवर्तन पार गरेको छ।
नेपाल बैंकले सुरु गरेको संस्थागत बैंकिङको यात्राले आज लाखौँ नागरिकलाई वित्तीय प्रणालीसँग जोडेको छ। आगामी दिनमा उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी, उद्यमशीलताको विकास, ग्रामीण क्षेत्रमा वित्तीय पहुँच, वित्तीय साक्षरता र सुरक्षित डिजिटल कारोबारलाई प्राथमिकता दिन सके नेपालको बैंकिङ क्षेत्रले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा अझ प्रभावकारी योगदान गर्न सक्छ।