बैंकिङ खबर / बैंकबाट व्यवसाय विस्तार, उद्योग सञ्चालन वा कृषि उत्पादनका लागि कर्जा लिनुभएको छ ? तर स्वीकृत उद्देश्यभन्दा बाहिर रकम खर्च गर्ने योजना बनाउँदै हुनुहुन्छ भने सावधान रहनुहोस्। बैंकबाट लिएको कर्जा तोकिएको प्रयोजनविपरीत प्रयोग गरेमा ऋणीले कर्जा असुलीको दबाबदेखि कानुनी कारबाहीसम्मको जोखिम सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ।
बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट कर्जा लिने क्रमसँगै कर्जाको सही उपयोग र भुक्तानी क्षमताको विषय पनि महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ। बैंकले कर्जा स्वीकृत गर्दा ऋणीको आम्दानी, व्यवसायको प्रकृति, लगानीको उद्देश्य, धितो र भुक्तानी क्षमताको मूल्यांकन गर्छन्। कर्जा प्रवाह भएपछि पनि रकम निर्धारित प्रयोजनमा खर्च भएको छ कि छैन भन्ने विषयमा अनुगमन गर्न सक्छन्।
विशेषगरी व्यवसाय सञ्चालन, परियोजना निर्माण, कृषि उत्पादन तथा कार्यशील पुँजीका लागि लिइएको कर्जा अन्य प्रयोजनमा प्रयोग भएको पाइएमा बैंकले त्यसलाई सम्झौता उल्लंघनका रूपमा लिन सक्छ। रकम प्रयोगमा भएको अनियमितता, गलत विवरण वा ठगीको नियत पुष्टि भएमा विषय थप गम्भीर बन्न सक्छ।
कुन काम कर्जा दुरुपयोग हो ?
कर्जा दुरुपयोग भन्नाले बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट निश्चित उद्देश्यका लागि स्वीकृत भएको रकम सम्झौतामा उल्लेखित सर्तविपरीत प्रयोग गर्नु हो। यसको प्रकृति र गम्भीरता रकम कहाँ खर्च गरियो, बैंकको अनुमति थियो कि थिएन र ऋणीको नियत कस्तो थियो भन्ने आधारमा निर्धारण हुन्छ।
कर्जा दुरुपयोगका प्रमुख अवस्था यस्ता छन् :
- व्यावसायिक कर्जा व्यक्तिगत खर्चमा प्रयोग: उद्योग वा व्यवसाय विस्तारका लागि लिएको रकम घरजग्गा खरिद, विलासी वस्तु, व्यक्तिगत भ्रमण वा अन्य निजी प्रयोजनमा खर्च गर्नु।
- कृषि कर्जा अन्य क्षेत्रमा लगानी: कृषि उत्पादनका लागि लिएको रकम सेयर बजार, घरजग्गा कारोबार वा अन्य असम्बन्धित क्षेत्रमा प्रयोग गर्नु।
- नक्कली कागजातबाट कर्जा प्राप्त: झुट्टा वित्तीय विवरण, नक्कली बिल, कृत्रिम कारोबार वा गलत आम्दानी देखाएर बैंकबाट कर्जा लिनु।
- कार्यशील पुँजीको गलत प्रयोग: व्यवसायको दैनिक सञ्चालनका लागि स्वीकृत रकम अन्यत्र परिचालन गर्नु।
- परियोजना कर्जा अन्यत्र खर्च: कुनै निश्चित परियोजना निर्माणका लागि प्राप्त रकम स्वीकृत परियोजनाबाहिर प्रयोग गर्नु।
- धितोसम्बन्धी सर्त उल्लंघन: बैंकको अनुमति आवश्यक पर्ने अवस्थामा धितो राखिएको सम्पत्ति बिक्री, हस्तान्तरण वा पुनः धितो राख्नु।
यस्ता गतिविधि देखिएमा बैंकले कारोबारको विवरण, खर्चको प्रमाण र कर्जा उपयोगसम्बन्धी कागजात माग गर्न सक्छ।
कर्जा लिएपछि बैंकले कसरी निगरानी गर्छ ?
कर्जा स्वीकृत गर्नु बैंकको अन्तिम प्रक्रिया होइन। कर्जा प्रवाहपछि पनि बैंकले ऋणीको व्यवसाय, आम्दानी, कारोबार र रकम प्रयोगको अवस्थाबारे जानकारी लिन सक्छ।
व्यावसायिक कर्जामा स्थलगत निरीक्षण, वित्तीय विवरणको अध्ययन, बैंक खाताको कारोबार विश्लेषण तथा खर्चका बिल–भौचरको परीक्षण गर्न सकिन्छ। परियोजना कर्जामा स्वीकृत योजनाअनुसार काम अघि बढेको छ कि छैन भन्ने पनि हेरिन्छ।
कर्जाको रकम अस्वाभाविक रूपमा अन्य खातामा स्थानान्तरण भएको, स्वीकृत व्यवसायमा लगानी नभएको वा पेस गरिएका कागजात र वास्तविक कारोबारबीच फरक देखिएको अवस्थामा बैंकले थप अनुसन्धान गर्न सक्छ।
कर्जा दुरुपयोग गरे कस्तो कारबाही हुन्छ ?
कर्जा सम्झौताविपरीत रकम प्रयोग भएको पुष्टि भएमा बैंकले ऋणीलाई स्पष्टीकरण माग्न सक्छ। सम्झौतामा भएको व्यवस्थाअनुसार थप कर्जा सुविधा रोक्ने, कर्जा तत्काल चुक्ता गर्न माग गर्ने वा असुली प्रक्रिया अघि बढाउने अवस्था आउन सक्छ।
कर्जा भुक्तानी नगरेको अवस्थामा धितोबाट असुली गर्ने प्रक्रिया पनि अघि बढ्न सक्छ। प्रचलित कानुनी व्यवस्थाअनुसार आवश्यक प्रक्रिया पूरा गरी ऋणीलाई कालोसूचीमा राख्न सिफारिस गर्न सकिने अवस्था पनि हुन्छ।
तर कर्जा तिर्न नसक्नु र कर्जा दुरुपयोग गर्नु एउटै विषय होइन। व्यवसायमा घाटा हुनु, बजार कमजोर हुनु वा आम्दानी घट्नुका कारण किस्ता तिर्न नसकेको अवस्थामा मात्र बैंकिङ कसुर प्रमाणित हुँदैन।
तर झुट्टा विवरण दिएर कर्जा लिएको, नक्कली कागजात प्रयोग गरेको, बैंकलाई छल्ने नियतले रकम निकासा गरेको वा कानुनले निषेध गरेको कार्य गरेको प्रमाण भेटिएमा बैंकिङ कसुर तथा ठगीसम्बन्धी कानुनी कारबाही हुन सक्छ।
कर्जा लिनुअघि नै जोखिम मूल्यांकन आवश्यक
कर्जा लिनु आर्थिक अवसर सिर्जना गर्ने माध्यम हो। तर आम्दानीको स्रोत, व्यवसायको सम्भाव्यता र भुक्तानी क्षमताको मूल्यांकन नगरी लिइएको ऋण भविष्यमा आर्थिक बोझ बन्न सक्छ।
व्यवसायीले कर्जा लिनुअघि लगानीको उद्देश्य, अपेक्षित प्रतिफल, सञ्चालन खर्च र किस्ता भुक्तानीको योजना स्पष्ट बनाउनुपर्छ। कर्जा स्वीकृत भएपछि पनि रकमको उपयोग पारदर्शी राख्नु आवश्यक हुन्छ।
यदि व्यवसायको परिस्थिति परिवर्तन भएर कर्जा स्वीकृत उद्देश्यअनुसार रकम प्रयोग गर्न नसकिने अवस्था आएमा बैंकसँग पूर्वसहमति र आवश्यक स्वीकृति लिनुपर्छ। स्वीकृत प्रयोजन परिवर्तन गर्न मिल्ने वा नमिल्ने विषय कर्जा सम्झौता र बैंकको नीतिमा निर्भर हुन्छ।
बैंकबाट कर्जा लिनु अधिकार र अवसर दुवै हो। तर त्यसको उपयोग स्वीकृत उद्देश्य र सम्झौताअनुसार गर्नु ऋणीको जिम्मेवारी पनि हो। कर्जाको सही परिचालनले व्यवसाय विस्तार र उत्पादन वृद्धि गर्न सक्छ भने गलत प्रयोगले ऋणीलाई आर्थिक तथा कानुनी संकटमा पुर्याउन सक्छ।
