
बैंकिङ खबर / सात वर्षको उमेरमा सुरु भएको उनको सोचले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ-ठूलो परिवर्तनका लागि सधैँ ठूलो पूँजी आवश्यक पर्दैन । कहिलेकाहीँ वरिपरि देखिएको सामान्य समस्यालाई फरक दृष्टिकोणले हेर्न सक्ने क्षमताले नै नयाँ सम्भावनाको ढोका खोल्न सक्छ ।
एउटा सात वर्षको बालकले बैंक खोल्ने सपना देख्नु आफैँमा असामान्य कुरा हो । त्यसमाथि पैसा नभएका बालबालिकालाई बचत गर्न सिकाउने र फोहोरलाई आम्दानीको स्रोत बनाउने अवधारणा ल्याउनु अझै रोचक छ । पेरुका जोसे अदोल्फो क्विसोकाला कोन्दोरीले सानै उमेरमा देखेको यही सपना अहिले उनलाई अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा चिनाउने आधार बनेको छ ।
सन् २००४ डिसेम्बर ६ मा पेरुको अरेक्विपामा जन्मिएका जोसे क्विसोकाला बाल्यकालदेखि नै बचत र आर्थिक व्यवस्थापनप्रति चासो राख्थे । आफ्ना साथीहरूले पैसा खर्च गरेको देख्नु र कतिपय बालबालिकाले सामान्य शैक्षिक आवश्यकता पूरा गर्नसमेत कठिनाइ भोगेको देख्नुले उनलाई फरक ढङ्गले सोच्न प्रेरित गर्यो । बालबालिकाले पनि सानै उमेरदेखि बचत गर्न र पैसाको महत्व बुझ्न पाए उनीहरूको भविष्यमा सकारात्मक परिवर्तन आउन सक्ने उनको विश्वास थियो ।
यही सोचबाट उनले सात वर्षको उमेरमा विद्यार्थीलाई लक्षित बैंकिङ परियोजनाको अवधारणा अघि सारे । उनको उद्देश्य बालबालिकालाई पैसा जम्मा गर्न सिकाउनु मात्र थिएन, उनीहरूमा आर्थिक अनुशासन, जिम्मेवारी र आत्मनिर्भर बन्ने सोच विकास गर्नु पनि थियो ।
विद्यालयबाट सुरु भएको विद्यार्थी बैंक
जोसेको यही विचारले ‘बान्को डेल एस्तुदियान्ते बार्त्सेलाना’ अर्थात् विद्यार्थी बैंकको रूप लियो । सन् २०१२ मा पेरुको अरेक्विपास्थित लुइस एच. बुरोंकल विद्यालयबाट सुरु भएको यो पहल बालबालिका र किशोरकिशोरीलाई बचत तथा वित्तीय शिक्षासँग जोड्ने उद्देश्यमा केन्द्रित थियो । पछि यसले संस्थागत स्वरूप लिँदै आफ्नो गतिविधि विस्तार गर्यो ।
त्यतिबेला जोसेसँग ठूलो पूँजी, आधुनिक कार्यालय वा बैंकिङ क्षेत्रमा काम गरेको अनुभव थिएन । तर उनीसँग एउटा स्पष्ट सोच थियो -बालबालिकालाई सानै उमेरदेखि पैसाको महत्व बुझाउन सकियो भने उनीहरूले भविष्यमा आर्थिक निर्णय लिन अझ राम्रोसँग सिक्न सक्छन् ।
उनको प्रस्ताव सुरुमा सबैले सहजै स्वीकार गरेनन् । यति सानो उमेरको बालकले बैंकिङसम्बन्धी परियोजना सञ्चालन गर्न खोज्नु धेरैका लागि असामान्य थियो । तर जोसेले आफ्नो विचारलाई व्यवहारमा उतार्ने प्रयास जारी राखे ।

पैसा नभए पनि बचत गर्न सकिने अवधारणा
जोसेको परियोजनाको सबैभन्दा विशेष पक्ष भनेको पुनर्चक्रणयोग्य फोहोरलाई बचतसँग जोड्नु थियो । सामान्यतया बैंकमा बचत गर्न नगद आवश्यक पर्छ । तर जोसेले आर्थिक स्रोत सीमित भएका बालबालिकाले पनि बचतको अभ्यास गर्न सक्ने वैकल्पिक बाटो खोजे ।
उनको अवधारणाअनुसार बालबालिकाले घर तथा विद्यालयबाट प्लास्टिकका बोतल, कागज, कार्डबोर्ड र अन्य पुनर्चक्रणयोग्य सामग्री संकलन गर्न सक्थे । ती सामग्री पुनर्चक्रण गर्ने संस्थालाई बिक्री गरिन्थ्यो र त्यसबाट प्राप्त रकमलाई बालबालिकाको बचतसँग जोडिन्थ्यो ।
यसरी उनीहरूले फोहोरको उचित व्यवस्थापन गर्न सिक्थे भने त्यसको आर्थिक मूल्य पनि बुझ्न पाउँथे । बचत गर्नका लागि सधैँ नगद आम्दानी नै आवश्यक हुँदैन, आफ्नो वरिपरि रहेका स्रोतलाई उपयोग गर्न सके पनि आर्थिक अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ भन्ने सन्देश यसले दिएको थियो ।
जोसेले यो अवधारणालाई ‘इको मनी’ अर्थात् वातावरणमैत्री पैसाको सोचसँग जोड्दै लगे । यसले वातावरण संरक्षण र वित्तीय शिक्षालाई एउटै प्रणालीमा समेट्यो । बालबालिकाले पुनर्चक्रणयोग्य सामग्री संकलन गर्दा वातावरण सफा राख्न योगदान पुर्याउँथे र त्यसबाट प्राप्त रकमले आफ्नो आर्थिक लक्ष्य पूरा गर्न सक्थे ।
बचतसँगै वित्तीय शिक्षा
जोसेको उद्देश्य बालबालिकाको खातामा रकम जम्मा गराउनुमा सीमित थिएन । उनीहरूलाई पैसाको व्यवस्थापन, खर्चको प्राथमिकता निर्धारण, बचतको लक्ष्य बनाउने र भविष्यका लागि योजना तयार गर्ने सीप सिकाउनु पनि परियोजनाको महत्वपूर्ण पक्ष थियो ।
बालबालिकाले आफ्नो आवश्यकताअनुसार विद्यालय सामग्री, साइकल वा अन्य उपयोगी वस्तु खरिद गर्ने लक्ष्य राखेर बचत गर्न सक्थे । यसले उनीहरूलाई तत्कालको चाहना र दीर्घकालीन आवश्यकताबीच फरक छुट्याउन सहयोग पुर्याउँथ्यो ।
यस परियोजनाले वित्तीय साक्षरतालाई व्यवहारसँग जोड्ने प्रयास गर्यो । किताबमा बचतको महत्व पढ्नु र आफैँले सामग्री संकलन गरेर रकम जम्मा गर्नु फरक अनुभव हुन् । जोसेको मोडलमा बालबालिकाले आर्थिक अनुशासनको अभ्यास प्रत्यक्ष रूपमा गर्न सक्थे ।
उनको पहल विस्तार हुँदै जाँदा वित्तीय शिक्षासँगै वातावरणीय संरक्षण, उद्यमशीलता र दिगो विकाससम्बन्धी विषयलाई पनि प्राथमिकता दिन थालियो । परियोजनासँग हजारौँ बालबालिका तथा किशोरकिशोरी जोडिएको र उनीहरूलाई वित्तीय शिक्षा, प्रविधि, उद्यमशीलता तथा वातावरणीय दिगोपनासम्बन्धी प्रशिक्षण दिइएको विवरण सार्वजनिक भएका छन् ।
१३ वर्षमै अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान
जोसेको कामले स्थानीय स्तरबाट बाहिर पनि ध्यान आकर्षित गर्न थाल्यो । सन् २०१८ मा उनले आफ्नो वातावरणमैत्री बैंकिङ अवधारणाका लागि ‘चिल्ड्रेन्स क्लाइमेट प्राइज’ प्राप्त गरे । वातावरण संरक्षण र बालबालिकाको सामाजिक–आर्थिक सशक्तीकरणलाई एउटै परियोजनामा जोड्ने प्रयासले उनलाई अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान दिलायो ।
त्यतिबेला उनी केवल १३ वर्षका थिए । उनको परियोजनाले बालबालिकालाई बचत गर्न सिकाउनुका साथै पुनर्चक्रणमार्फत आर्थिक अवसर सिर्जना गर्न सकिने देखाएको थियो । यसले उमेरभन्दा पनि विचार, त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने इच्छाशक्ति र समस्याको समाधान खोज्ने क्षमताले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गर्यो ।
उनको पहिचान विस्तारै ‘बाल बैंकर्स’का रूपमा स्थापित हुँदै गयो । तर उनले आफ्नो कामलाई एउटा पुरस्कारमा सीमित राखेनन् । उमेर बढ्दै जाँदा वित्तीय समावेशीकरण, सामाजिक उद्यमशीलता र प्रविधिको प्रयोगलाई जोडेर परियोजनालाई अगाडि बढाउने प्रयास गरे ।
बाल बैंकर्सदेखि सामाजिक उद्यमीतर्फ
जोसेको यात्रा समयसँगै नयाँ चरणमा प्रवेश गर्यो । बालबालिकालाई बचत गर्न सिकाउने प्रारम्भिक अवधारणा विस्तार हुँदै वित्तीय शिक्षा, वातावरणीय अभियान र युवा उद्यमशीलतासँग जोडिन थाल्यो । उनले विद्यालय, व्यवसायिक संस्था र अन्य साझेदारसँग सहकार्य गरेर परियोजनाको पहुँच बढाउने प्रयाससमेत गरे ।
उनको कामको मूल उद्देश्य भने उही रह्यो-बालबालिका तथा युवालाई आर्थिक अवसरमा पहुँच दिलाउने, उनीहरूलाई जिम्मेवार आर्थिक निर्णय लिन सिकाउने र वातावरणीय स्रोतको उपयोगमार्फत सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने ।
पछिल्ला वर्षहरूमा जोसेले डिजिटल वित्तीय सेवातर्फ पनि चासो देखाएका छन् । बालबालिका तथा युवालाई लक्षित डिजिटल वालेट, वित्तीय शिक्षा र भर्चुअल शैक्षिक कार्यक्रमसम्बन्धी अवधारणाहरू उनको पछिल्लो कामसँग जोडिएका छन् । उनले आफ्नो पुरानो परियोजनालाई प्रविधिमार्फत विस्तार गर्ने र वित्तीय सेवामा नयाँ पुस्ताको सहभागिता बढाउने लक्ष्य अघि सारेका छन् ।
उनका पछिल्ला योजनामध्ये पुनर्चक्रणबाट प्राप्त स्रोतलाई शिक्षासँग जोड्ने पहल पनि महत्वपूर्ण छ । फोहोरलाई आर्थिक स्रोतका रूपमा उपयोग गरेर विद्यालयमा नवीनता, प्रविधि र सिर्जनशीलताका अवसर विस्तार गर्न सकिने उनको सोच छ । यद्यपि यी सबै योजनाको कार्यान्वयन अवस्था र वास्तविक पहुँचलाई एउटै उपलब्धिका रूपमा प्रस्तुत गर्नुअघि छुट्टाछुट्टै पुष्टि गर्नु आवश्यक हुन्छ ।
सानो विचारबाट ठूलो सन्देश
जोसे क्विसोकालाको कथा सात वर्षको उमेरमा बैंक खोल्ने सपना देखेको बालकको प्रसंगमा मात्र सीमित छैन । यो सीमित स्रोतबाट पनि नयाँ आर्थिक अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण हो ।
उनले बचतलाई नगदसँग मात्र जोडेनन् । पुनर्चक्रणयोग्य सामग्रीको मूल्य पहिचान गरेर आर्थिक गतिविधिमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास गरे । यस क्रममा वित्तीय साक्षरता, वातावरण संरक्षण र सामाजिक उद्यमशीलतालाई एउटै अवधारणामा समेटे ।
उनको अनुभवले वित्तीय शिक्षा विद्यालयको पाठ्यपुस्तकमा सीमित हुनुपर्ने विषय होइन भन्ने देखाउँछ । बालबालिकालाई सानै उमेरदेखि बचत, खर्चको योजना र आर्थिक जिम्मेवारीको अभ्यास गराउन सकियो भने उनीहरू भविष्यमा सचेत आर्थिक निर्णय लिन सक्षम बन्न सक्छन् ।
नेपालजस्ता मुलुकमा पनि वित्तीय साक्षरता, डिजिटल बैंकिङ र वातावरणीय संरक्षण महत्वपूर्ण विषय हुन् । विद्यालयस्तरबाटै बचतको अभ्यास गराउने, पुनर्चक्रणलाई आर्थिक अवसरसँग जोड्ने र बालबालिकालाई उद्यमशील सोच विकास गर्न प्रोत्साहित गर्ने कार्यक्रमले सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छन् ।
जोसेको यात्राको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष उनको उमेर होइन, उनले पहिचान गरेको समस्या र त्यसको समाधान खोज्ने तरिका हो । उनले फोहोरमा आर्थिक सम्भावना देखे, बचतलाई शिक्षाको माध्यम बनाए र बालबालिकालाई वित्तीय प्रणालीसँग जोड्ने प्रयास गरे ।