बैंकिङ खबर / पेरुका जोसे अदोल्फो क्विसोकाला कोन्दोरीले सात वर्षको उमेरमै बालबालिकालाई बचत गर्न सिकाउने उद्देश्यले सुरु गरेको बैंकिङ अभियानले अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान बनाएको छ । विद्यालयमा पढ्दै गर्दा बालबालिकाले भोगिरहेका आर्थिक समस्या र वातावरणीय प्रदूषणलाई एकैसाथ समाधान गर्ने सोचबाट सुरु भएको उनको ‘इको बैंक अफ द स्टुडेन्ट बार्त्सेलाना’ ले फोहोरलाई बचतको माध्यम बनाउने नवीन अवधारणा अघि सारेको हो ।
सामान्यतया बैंकमा पैसा जम्मा गरेर बचत गरिन्छ । तर क्विसोकालाको अवधारणामा पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने फोहोरसमेत आम्दानीको स्रोत बन्छ । विद्यार्थीले घर तथा विद्यालयबाट सङ्कलन गरेका प्लास्टिकका बोतल, कागज, कार्डबोर्ड र अन्य पुनः प्रयोगयोग्य सामग्रीको आर्थिक मूल्य निर्धारण गरी त्यसबाट प्राप्त रकम बचत खातामा जम्मा गर्ने व्यवस्था गरिएको छ । यसले बालबालिकालाई पैसाको महत्त्व बुझाउनुका साथै वातावरण संरक्षण र आर्थिक व्यवस्थापनसम्बन्धी व्यावहारिक शिक्षा दिने उद्देश्य राखेको छ ।
पेरुको अरेक्विपा सहरमा सुरु भएको यो परियोजनाले बालबालिकालाई वित्तीय प्रणालीसँग जोड्ने वैकल्पिक अभ्यासका रूपमा चर्चा पाएको छ । सन् २०२१ मा प्रकाशित विवरणअनुसार त्यतिबेला परियोजनामा करिब छ हजार सदस्य आबद्ध थिए । क्विसोकालाको अवधारणाले बालबालिकालाई बचत गर्न प्रोत्साहित गर्नुका साथै पुनः प्रयोगयोग्य सामग्रीको व्यवस्थापनमार्फत वातावरणीय जिम्मेवारी विकास गर्ने लक्ष्य राखेको छ ।
बाल्यकालमै आर्थिक समस्याको समाधान खोज्ने सोच
क्विसोकालाले सानै उमेरमा आफ्ना वरपरका बालबालिकाले भोगिरहेका आर्थिक कठिनाइलाई नजिकबाट नियाल्ने अवसर पाए । विद्यालयमा पढ्ने क्रममा उनले परिवारलाई सहयोग गर्न काम गर्ने, पढाइका लागि आवश्यक स्रोत जुटाउन कठिनाइ भोग्ने तथा सामान्य आवश्यकतासमेत पूरा गर्न नसक्ने बालबालिकाको अवस्था देखेका थिए ।
त्यसले उनलाई बालबालिकाका लागि बचत गर्ने छुट्टै व्यवस्था आवश्यक रहेको महसुस गरायो । बालबालिकाले पैसा कमाउन वा बचत गर्न वयस्क भइसकेपछि मात्रै सिक्नुपर्छ भन्ने सोचभन्दा फरक उनले सानै उमेरदेखि आर्थिक व्यवस्थापनको अभ्यास गराउने उपाय खोजे ।
उनले आफ्ना साथीहरूले खाजा वा अन्य आवश्यकताका लागि पाउने पैसा तत्काल खर्च गर्ने गरेको पनि देखेका थिए । नियमित रूपमा थोरै रकम बचत गर्न सके भविष्यमा आवश्यक पर्ने वस्तु खरिद गर्न र आर्थिक समस्याको सामना गर्न सहज हुने उनको बुझाइ थियो । यही सोचलाई व्यवहारमा उतार्दै उनले विद्यार्थीका लागि छुट्टै बचत प्रणाली स्थापना गर्ने अवधारणा अघि सारे ।
सुरुमा उनको योजनाप्रति सबैले विश्वास गरेका थिएनन् । बैंक स्थापना गर्ने कामलाई सामान्यतया आर्थिक तथा व्यावसायिक ज्ञान, पर्याप्त पुँजी र संस्थागत संरचनासँग जोडेर हेरिने भएकाले सानो बालकले यस्तो काम गर्न सक्ने विषय धेरैका लागि असामान्य थियो । तर विद्यालयका शिक्षक तथा प्रधानाध्यापकको सहयोग पाएपछि उनले आफ्नो योजनालाई अघि बढाउने अवसर पाए ।
फोहोरबाट आम्दानी, आम्दानीबाट बचत
क्विसोकालाको बैंकिङ अवधारणाको मुख्य विशेषता फोहोरलाई आर्थिक स्रोतका रूपमा उपयोग गर्नु हो । यसमा विद्यार्थीले घर तथा विद्यालयबाट सङ्कलन गरेका पुनः प्रयोगयोग्य सामग्री बैंकको सङ्कलन केन्द्रमा पुर्याउँछन् । ती सामग्रीलाई वर्गीकरण र तौल गरी तिनको मूल्य निर्धारण गरिन्छ । त्यसपछि सामग्री बिक्रीबाट प्राप्त हुने रकम विद्यार्थीको बचतसँग जोडिन्छ ।
यसरी विद्यार्थीले आफ्नो बचत बढाउन सधैँ नगद आम्दानी नै गर्नुपर्ने अवस्था रहँदैन । घर तथा विद्यालयमा खेर गइरहेका सामग्रीलाई व्यवस्थित रूपमा सङ्कलन गरेर पनि उनीहरूले आर्थिक लाभ लिन सक्छन् । यसले बचतको परम्परागत अवधारणालाई वातावरणीय संरक्षणसँग जोडेको छ ।
परियोजनाले ‘इको मुद्रा’ अर्थात् वातावरणमैत्री बचतको अवधारणासमेत अघि सारेको छ । पुनः प्रयोगयोग्य सामग्रीको तौलअनुसार त्यसको आर्थिक मूल्य निर्धारण गरिन्छ र त्यसलाई विद्यार्थीको बचत प्रणालीसँग जोडिन्छ । यसबाट विद्यार्थीले स्रोतको मूल्य, बचतको महत्त्व र जिम्मेवार उपभोगबारे व्यवहारिक रूपमा सिक्न सक्छन् ।
यो अवधारणा केवल फोहोर सङ्कलनमा सीमित छैन । विद्यार्थीले नियमित रूपमा सामग्री सङ्कलन गर्न, आफ्नो बचतको लक्ष्य बनाउन र पैसाको उपयोगबारे निर्णय गर्न सिक्ने अवसर पाउँछन् । त्यसैले यसलाई वातावरणीय शिक्षा, वित्तीय साक्षरता र उद्यमशीलताको संयुक्त अभ्यासका रूपमा लिन सकिन्छ ।
साधारण सुरुवातबाट डिजिटल वित्तीय सेवासम्म
क्विसोकालाको परियोजना सुरु हुँदा त्यसमा ठूलो पुँजी वा आधुनिक बैंकिङ पूर्वाधार थिएन । सामान्य विद्यालयीय वातावरणबाट अघि बढाइएको यो अभियानले क्रमशः संस्थागत स्वरूप लिँदै गयो । परियोजनाले बालबालिकालाई बचतको अवसर उपलब्ध गराउने उद्देश्यसँगै वित्तीय सेवामा पहुँच विस्तार गर्ने प्रयास पनि गरेको छ ।
सन् २०२१ मा प्रकाशित विवरणहरूले परियोजनामा हजारौँ सदस्य आबद्ध भएको र भुक्तानी कार्ड तथा पुनः प्रयोगयोग्य सामग्री खरिद गर्ने व्यवसायसँग सहकार्य गरिएको उल्लेख गरेका छन् । परियोजनासँग सम्बन्धित वेबसाइटमा अहिले पनि बालबालिकाका लागि वित्तीय शिक्षा, डिजिटल वित्तीय प्रविधि, वातावरणीय दिगोपन, उद्यमशीलता र नेतृत्व विकाससम्बन्धी कार्यक्रम प्रस्तुत गरिएको छ ।
परियोजनाको वेबसाइटअनुसार यसको मोडलमा पुनः प्रयोगयोग्य सामग्रीबाट प्राप्त मूल्यलाई बचत खातासँग जोड्ने, डिजिटल वालेट प्रयोग गर्ने र क्यूआर कोड तथा अन्य डिजिटल माध्यमबाट रकम भुक्तानी वा प्राप्त गर्न सकिने सुविधा समावेश छन् । यसले बालबालिकालाई बचतको अभ्याससँगै आधुनिक वित्तीय प्रविधिसँग परिचित गराउने उद्देश्य राखेको देखिन्छ ।
यद्यपि यसलाई परम्परागत वाणिज्य बैंकसरह बुझ्नु उपयुक्त हुँदैन । यसको मुख्य विशेषता बालबालिकाका लागि वित्तीय शिक्षा र समावेशीकरणलाई सामाजिक उद्यमसँग जोड्नु हो । संस्थाको कानुनी संरचना, साझेदार संस्थाको भूमिका र उपलब्ध वित्तीय सेवाको प्रकृति छुट्टाछुट्टै विषय हुन् ।
अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा पहिचान
क्विसोकालाको कामले पेरुभित्र मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि ध्यान आकर्षित गरेको छ । सन् २०१४ मा उनले ड्रीम बिल्डर कार्यक्रममार्फत व्यवसाय व्यवस्थापनसम्बन्धी तालिमको अवसर प्राप्त गरेका थिए । त्यसपछि उनले आफ्नो परियोजनालाई थप व्यवस्थित बनाउने र वित्तीय साक्षरताको अवधारणा विस्तार गर्ने प्रयास गरे ।
सन् २०१९ मा उनले युनेस्कोको क्याम्पस सम्मेलनमा आफ्नो परियोजना प्रस्तुत गरेका थिए । पेरुको विदेश मन्त्रालयले सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार उनले विद्यार्थीको बचत, सम्पत्तिको संरक्षण र वातावरणीय सुरक्षालाई जोड्ने अवधारणाबारे त्यहाँ आफ्नो विचार राखेका थिए ।
सन् २०२१ मा उनी स्विट्जरल्यान्डको जेनेभामा आयोजित ‘योङ एक्टिभिस्ट समिट’ मा पनि सहभागी भएका थिए । त्यस्तै, पेरुको राष्ट्रिय युवा पुरस्कारसम्बन्धी सन् २०२२ को विवरणमा उनको परियोजनालाई वातावरणीय जिम्मेवारी र वित्तीय समावेशीकरणसँग सम्बन्धित पहलका रूपमा उल्लेख गरिएको छ ।
यी उपलब्धिले बाल्यकालमै सुरु भएको एउटा विचारले उचित सहयोग, निरन्तर प्रयास र स्पष्ट उद्देश्यका आधारमा व्यापक पहिचान प्राप्त गर्न सक्ने देखाउँछन् ।
नेपालको बैंकिङ क्षेत्रका लागि पनि सिकाइ
क्विसोकालाको अवधारणा नेपालका बैंक तथा वित्तीय संस्थाका लागि पनि उपयोगी हुन सक्छ । नेपालमा वित्तीय साक्षरताका कार्यक्रम सञ्चालन हुँदै आए पनि बालबालिकालाई सानै उमेरदेखि बचत, खर्च व्यवस्थापन र डिजिटल वित्तीय सेवाको सुरक्षित प्रयोग सिकाउने विषयलाई अझ व्यवहारिक बनाउन सकिने ठाउँ छ ।
बैंक तथा वित्तीय संस्थाले विद्यालयसँग सहकार्य गरी बालबालिकाका लागि नियमित बचत कार्यक्रम, वित्तीय शिक्षा कक्षा र वातावरणमैत्री उद्यमशीलताका परियोजना सञ्चालन गर्न सक्छन् । यस्ता कार्यक्रमले विद्यार्थीलाई बैंक खाता खोल्न प्रोत्साहित गर्ने मात्र नभई पैसा कसरी व्यवस्थापन गर्ने, आवश्यकताअनुसार खर्च कसरी छुट्याउने र भविष्यका लागि बचत किन आवश्यक हुन्छ भन्ने कुरा बुझाउन सहयोग गर्न सक्छन् ।
यससँगै डिजिटल बैंकिङको सुरक्षित प्रयोग, व्यक्तिगत विवरणको संरक्षण, अनलाइन ठगीबाट बच्ने उपाय र जिम्मेवार वित्तीय व्यवहारबारे पनि बालबालिकालाई सिकाउन आवश्यक हुन्छ । वित्तीय समावेशीकरणको अर्थ बैंक खाता खोल्ने अवसर उपलब्ध गराउनु मात्र होइन, वित्तीय सेवाको सही प्रयोग गर्न सक्ने ज्ञान र क्षमता विकास गर्नु पनि हो ।
क्विसोकालाको परियोजनाले सामाजिक समस्यालाई आर्थिक अवसरसँग जोड्ने सम्भावनासमेत देखाएको छ । नेपालमा विद्यालय, स्थानीय तह, बैंक तथा वित्तीय संस्था र पुनः प्रयोगयोग्य सामग्रीको कारोबार गर्ने व्यवसायबीच सहकार्य गरेर यस्तै प्रकृतिका कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ । तर यस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गर्दा बालबालिकाको सुरक्षा, श्रमसम्बन्धी मापदण्ड, व्यक्तिगत विवरणको गोपनीयता र बचत रकमको संरक्षणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।
निष्कर्ष
सात वर्षको उमेरमा जोसे क्विसोकालाले सुरु गरेको बैंकिङ अभियानको महत्त्व उनको उमेरमा मात्र सीमित छैन । यसको मुख्य विशेषता बालबालिकाको आर्थिक समस्या, बचत गर्ने बानीको विकास र वातावरणीय संरक्षणलाई एउटै अवधारणामा जोड्नु हो ।
फोहोरलाई आम्दानीको स्रोत बनाएर त्यसलाई बचतसँग जोड्ने उनको प्रयासले वित्तीय शिक्षा कक्षाकोठामा पढाइने विषय मात्र नभई दैनिक जीवनमा अभ्यास गर्न सकिने सीप पनि हो भन्ने देखाएको छ । सानो उमेरमै आर्थिक निर्णय गर्न सिकाउने, स्रोतको मूल्य बुझाउने र भविष्यका लागि बचत गर्ने बानी विकास गराउने कामले दीर्घकालीन रूपमा जिम्मेवार वित्तीय व्यवहार निर्माण गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ ।
नेपालका बैंक तथा वित्तीय संस्थाका लागि पनि यसबाट महत्त्वपूर्ण सन्देश प्राप्त हुन्छ । वित्तीय समावेशीकरणको आधार केवल शाखा विस्तार र खाता खोल्ने अभियान होइन । बालबालिकादेखि नै बचत, आर्थिक व्यवस्थापन र डिजिटल वित्तीय सुरक्षाबारे ज्ञान विकास गराउनु पनि यसको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो ।
