बैंकिङ खबर / नेपालको सेयर बजारमा नयाँ कम्पनीको आईपीओ आउने चर्चा होस् वा कुनै कम्पनीले हकप्रद सेयर जारी गर्ने सूचना, धेरै लगानीकर्ता अझै पनि यी दुईबीचको फरकबारे अन्योलमा पर्ने गरेका छन्। सामाजिक सञ्जालमा पनि हकप्रदलाई नै “नयाँ आईपीओ” भनेर बुझ्ने र प्रचार गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। वास्तवमा आईपीओ र हकप्रद दुवै सेयर जारी गर्ने माध्यम भए पनि उद्देश्य, आवेदन दिने पात्र र लगानीकर्तामाथिको प्रभाव भने फरक–फरक हुन्छ।
आईपीओ अर्थात् इनिसियल पब्लिक अफरिङ कुनै कम्पनीले पहिलो पटक सर्वसाधारणलाई सेयर बिक्री गर्ने प्रक्रिया हो। कम्पनीले पुँजी बजारमा प्रवेश गर्नुअघि सर्वसाधारणबाट लगानी जुटाउन आईपीओ जारी गर्छ। यसमा धितोपत्र बोर्डको अनुमति प्राप्त भएपछि तोकिएको अवधिमा जोसुकैले आवेदन दिन सक्छ। यदि मागभन्दा धेरै आवेदन परे गोलाप्रथामार्फत सेयर बाँडफाँट हुन्छ।
तर हकप्रद सेयर भने नयाँ लगानीकर्ताका लागि होइन। यो कम्पनीका कायम रहेका सेयरधनीलाई मात्रै दिइने अधिकार हो। कम्पनीले थप पुँजी आवश्यक पर्दा हालका सेयरधनीलाई नै अंकित मूल्य, सामान्यतया प्रतिकित्ता १०० रुपैयाँमा, थप सेयर किन्ने अवसर दिन्छ। त्यसैले हकप्रदमा आवेदन दिन बुक क्लोज मितिभन्दा अगाडि नै सम्बन्धित कम्पनीको सेयरधनी भइसकेको हुनुपर्छ।
अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष मूल्यको हो। आईपीओमा सबैले समान मूल्यमा आवेदन दिन्छन्। तर हकप्रदमा भने बजार मूल्य र हकप्रदपछिको समायोजित मूल्य (Adjusted Price) हेरेर निर्णय गर्नुपर्छ। कुनै कम्पनीको बजार मूल्य धेरै भए पनि त्यसको वित्तीय अवस्था कमजोर हुन सक्छ। त्यसैले सस्तोमा हकप्रद पाइयो भन्दैमा स्वतः राम्रो लगानी हुन्छ भन्ने होइन।
हकप्रद किन ल्याइन्छ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। धेरैजसो कम्पनीले ऋण घटाउन, नयाँ आयोजना निर्माण गर्न, व्यवसाय विस्तार गर्न वा नियामकीय पुँजी आवश्यकता पूरा गर्न हकप्रद जारी गर्छन्। यदि उठेको रकम उत्पादनशील क्षेत्रमा प्रयोग हुन्छ भने भविष्यमा कम्पनीको आम्दानी र नाफा बढ्न सक्छ। तर केवल ऋण तिर्न वा कमजोर वित्तीय अवस्था जोगाउन मात्रै हकप्रद ल्याइएको हो भने त्यसको प्रभाव फरक हुन सक्छ।
त्यसैले हकप्रदमा लगानी गर्नुअघि कम्पनीको नाफा–नोक्सान, ऋणको अवस्था, सञ्चित नाफा वा नोक्सान, लाभांश इतिहास, आयोजना सञ्चालनको अवस्था र उठेको रकम कहाँ प्रयोग हुन्छ भन्ने विषय अध्ययन गर्न आवश्यक हुन्छ। केवल “एक बराबर एक हकप्रद” वा “१०० रुपैयाँमै सेयर पाइन्छ” भन्ने आधारमा निर्णय गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।
पछिल्लो समय पिपुल्स हाइड्रोपावर र हिमालयन हाइड्रोपावरले हकप्रद सेयर जारी गर्ने प्रक्रिया अघि बढाएपछि धेरै लगानीकर्ताले यसलाई नयाँ आईपीओ आउने विषयसँग जोडेर चर्चा गरेका छन्। तर यी दुवै कम्पनी नयाँ आईपीओ ल्याउन लागेका होइनन्। उनीहरूले आफ्ना कायम रहेका सेयरधनीका लागि मात्रै हकप्रद सेयर जारी गर्न लागेका हुन्।
पुँजी बजारमा सफल लगानीका लागि सबैभन्दा ठूलो कुरा सूचना हो। आईपीओ र हकप्रदबीचको सामान्य फरक बुझ्दा मात्र पनि लगानीकर्ताले गलत निर्णयबाट बच्न सक्छन्। त्यसैले कुनै पनि सूचना देख्नेबित्तिकै आवेदन दिनेभन्दा पहिले त्यो आईपीओ हो कि हकप्रद, आवेदन कसले दिन पाउँछ, र कम्पनीको वास्तविक वित्तीय अवस्था कस्तो छ भन्ने बुझेर मात्रै निर्णय गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ।
