बैंकिङ खबर/ विश्व बैंकिङ प्रणाली २१औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा तीव्र गतिमा रूपान्तरण भइरहेको छ । प्रविधिको विकास, डिजिटल बैंकिङको विस्तार, कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोग, तथा कोभिड–१९ महामारीले उत्पन्न गरेका कार्यशैलीका परिवर्तनले बैंकका कर्मचारीहरूको भूमिकामा ठूलो प्रभाव पारेको छ । सन् २०२५ सम्म आइपुग्दा बैंक क्षेत्रका कर्मचारीहरूको अवस्था अझ धेरै अनिश्चित, प्रविधिनिर्भर, र उच्च दक्षता आधारित बनेको छ ।
प्रविधिको प्रभाव र कर्मचारीको पुनर्भूमिका
आजको युगमा बैंकिङ सेवा मुख्यतः मोबाइल एप, अनलाइन पोर्टल र डिजिटल टोकन प्रणालीमार्फत सञ्चालन भइरहेको छ । यसले बैंकका परम्परागत शाखामा काम गर्ने कर्मचारीहरूको मागमा गिरावट ल्याएको छ।
खासगरी ‘टेलर’ वा काउन्टर सेवा दिने कर्मचारीहरूको संख्या धेरै मुलुकमा घटाइएको छ । यसको सट्टामा डेटा एनालिस्ट, साइबर सेक्युरिटी एक्सपर्ट, यूआइ, यूएक्स डिजाइनर, फिनटेक इन्जिनियर, र एआइ डेभलपर जस्ता नयाँ भूमिकाहरू बढेका छन् ।
२.कोरोना महामारीपछिको वर्क फ्रॉम होम संस्कृति
कोभिड–१९ महामारीले बैंक कर्मचारीहरूलाई पनि घरबाट काम गर्ने संस्कृतिमा प्रवेश गराएको थियो । आजको मितिमा धेरै विकसित राष्ट्रका बैंकहरूले ‘हाइब्रिड वर्क मोडेल'(जसमा कर्मचारीले साता-महिनाको केही दिन मात्र कार्यालय जानुपर्ने) अपनाएका छन्। यसले कार्यसम्पादनको लचीलोपन बढाएको भए पनि कर्मचारीहरूको मानसिक स्वास्थ्यमा नयाँ चुनौतीहरू थपेको छ।
३. वैकल्पिक वित्तीय प्रविधिहरूको प्रभाव
क्रिप्टोकरेन्सी, ब्लकचेन, र फिनटेक कम्पनीहरूको उदयले परम्परागत बैंकहरूको भूमिकामा चुनौती ल्याएको छ। धेरै बैंकहरूले फिनटेकसँग साझेदारी गर्न थालेका छन्, जसका कारण केही पुराना कर्मचारीलाई ‘रिडन्डेन्ट’ बनाइएको छ। अब बैंकहरूमा काम गर्ने कर्मचारीहरूले फिनटेक, डिजिटल पेमेंट गेटवे, र ब्लकचेनसम्बन्धी ज्ञान राख्न आवश्यक हुन थालेको छ।
विश्वका प्रमुख क्षेत्र अनुसार कर्मचारी अवस्था
अमेरिका
अमेरिकी बैंकहरूले छिटो छरितो डिजिटल रूपान्तरणको नीति लिएका छन्। J.P.Morgan, Bank of America, CitiBank जस्ता संस्थाहरूले हजारौं शाखा बन्द गर्दै डिजिटल प्लेटफर्ममा लगानी बढाएका छन्। यसले शाखामा काम गर्ने कर्मचारीहरूको रोजगारीमा प्रत्यक्ष असर पारेको छ, तर टेक्नोलोजी डिपार्टमेन्टमा अवसरहरू सिर्जना भएका छन्।
युरोप
युरोपेली मुलुकहरूमा विशेष गरी जर्मनी, बेलायत, र फ्रान्समा बैंकिङ्ग सेवा अझै पनि संयोजनात्मक (शाखा+अनलाइन) मोडेलमा चलेको छ। तर, युरोपेली सेंट्रल बैंकको नीति अनुसार धेरै बैंकहरूलाई मर्ज गरिँदैछ, जसले कर्मचारी कटौती बढाएको छ। युरोपमा श्रमिक अधिकार बलियो भएका कारण छटनी प्रक्रिया निकै संवेदनशील ढंगले गरिन्छ।
एशिया
भारत, चीन, जापान र सिंगापुरमा बैंकिङ्ग अत्यन्त गतिशील भएको छ। चीनको Alipay, India को UPI प्रणालीले बैंकको भूमिका बदलिदिएको छ। एशियाली मुलुकहरूमा अझै पनि शाखा–आधारित सेवा प्रचलित भए तापनि युवा पुस्ताको डिजिटल प्रयोगले धेरै बैंकहरूलाई टेक्नोलोजीमैत्री बनाएको छ। तर यसले पुराना कर्मचारीलाई हटाइरहेको देखिन्छ।
अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिका
यी क्षेत्रहरूमा बैंकिङ्ग पहुँच विस्तारको चरणमै छन्। धेरै ठाउँमा डिजिटल बैंकिङ्गले शाखाको अभाव पूर्ति गरिरहेको छ। त्यसैले यहाँ डिजिटल एजेन्ट, मोबाइल बैंकिङ्ग सहायक, र क्षेत्रीय प्रतिनिधिहरूको भूमिका बढी देखिन्छ।
सामाजिक र मानसिक प्रभाव
बैंकिङ्ग क्षेत्र सधैं तनावपूर्ण क्षेत्र मानिन्छ। नयाँ प्रविधिले पुराना कर्मचारीहरूलाई बढी समस्या बनाएको महसुस गराएको छ। खासगरी ४० वर्ष माथिका कर्मचारीहरूमा टेक्नोलोजी परिवर्तनसँग अनुकूलनमा कठिनाइ छ। धेरै कर्मचारीहरूलाई स्किल अपग्रेडको अवसर दिन नसक्दा मनोवैज्ञानिक समस्याहरू देखा परेका छन्।
प्रशिक्षण र पुनःसीप विकासको आवश्यकता
अबको बैंकिङ्ग कर्मचारी “टेक्निकल + ह्युमन स्किल“ वाला हुनुपर्ने आवश्यकता छ। अन्तर्राष्ट्रिय बैंकहरूले आफ्ना कर्मचारीहरूलाई समयमै प्रशिक्षण, Upskilling / Reskilling प्रदान गर्न थालेका छन्। AI, डेटा एनालिटिक्स, साइबर सेक्युरिटी, ग्राहक सेवा, र नियमन सम्बन्धी तालिम अनिवार्यजस्तै बनेका छन्।
७. भविष्यतर्फ संकेत
सन् २०३० सम्ममा विश्वभरका ३०% बैंकिङ्ग रोजगारीहरू पूर्ण रूपमा टेक्नोलोजीद्वारा प्रतिस्थापन हुने अनुमान गरिएको छ। तर साथसाथै लगभग २०% नयाँ रोजगारीहरू पनि सिर्जना हुनेछन् । ती भने टेक-सेवी, इनोभेटिभ र ग्राहक-केन्द्रित हुनेछन्।
बैंकिङ्ग क्षेत्रको रूपान्तरणले बैंक कर्मचारीहरूको भूमिकामा पनि क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याएको छ। जहाँ एकातिर परम्परागत शाखा सेवाहरू हराउँदै छन्, अर्कातिर नयाँ प्रविधियुक्त रोजगारीहरू बढ्दैछन्। अबको बैंक कर्मचारी मात्र खाताको हिसाब राख्ने होइन, ग्राहक अनुभव, डेटा सुरक्षालगायत उच्च दक्षता सम्हाल्ने जिम्मेवारी पनि बोकेका हुन्छन्। यो परिवर्तनलाई अवसरका रूपमा लिएर पुनःसीप विकास गर्न सकेमा, बैंक कर्मचारीहरूको भविष्य उज्ज्वल नै हुनेछ।
