बैंकिङ खबर/ नेपालका बैंकिङ क्षेत्रमा पनि पछिल्लो समय प्रविधिको प्रयोग बढ्दै गएको छ । जसका कारण कर्मचारीदेखि ग्राहकसम्मलाई सहज भएको छ । कुनै समय चेकबाट मात्र नगद झिक्न सकिने व्यवस्था एटीएमले क्रमशः विस्थापित गर्दै लग्यो । अझै पनि ठूलाठूला रकमको कारोबार चेकबाटै हुने गरेको छ । तर एटीएमको प्रयोगलाई पनि मोवाइल बैंकिङले बिस्तारै पाखा लगाइरहेको पाइएको छ ।
नेपालका बैंकिङ क्षेत्रमा पनि प्रविधिको विकासले ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ । पछिल्लो समय धेरै नयाँ डिजिटल सेवा र सुविधाहरूको उदय भएको छ, जसले बैंकिङ क्षेत्रलाई अझ सहज, छरितो र सुरक्षित बनाएको छ । मोबाइल बैंकिङ र इन्टरनेट बैंकिङको प्रयोगले मानिसहरूलाई घरमै बसेर बैंकिङ सेवा लिन सजिलो बनाएको छ । खाताको ब्यालेन्स जाँचदेखि लिएर बिल तिर्ने र रकम स्थानान्तरण गर्नेसम्म सबै सेवा अनलाइनबाटै सम्भव भएको छ । नेपालमा क्यूआर कोडमार्फत भुक्तानी गर्ने प्रणालीले ठूलो लोकप्रियता पाएको छ । यो सुविधाले नगद बोक्ने झन्झट हटाएको छ र कारोबारलाई डिजिटल रूपान्तरण गरेको छ ।
ई–सेवा, खल्ती, फोनपे जस्ता डिजिटल वालेटले बैंक खाता जोडेर प्रत्यक्ष भुक्तानी तथा रकम स्थानान्तरण गर्न मिल्ने सुविधा दिएको छ । कुनै समस्या वा सोधपुछको लागि बैंकमा फोन वा शाखामा जानु नपर्ने, च्याटबोटहरूको प्रयोगले छिटो जानकारी दिने सुविधा उपलब्ध गराएको छ ।
भविष्यमा ब्लकचेन प्रविधिको उपयोग गरेर अझै सुरक्षित र पारदर्शी बैंकिङ सेवा प्रदान गर्ने योजना नेपालका केही बैंकहरूले बनाउँदैछन्। अब बैंकिङ प्रणालीमा पासवर्डको सट्टा फिंगरप्रिन्ट, फेस स्क्यान, र ओटीपीमार्फत सुरक्षा बढाइएको छ । डिजिटल हस्ताक्षर र कागजरहित फर्महरू प्रयोग गरेर समय र स्रोतको बचत गरिएको छ । यी सबै प्रविधिहरूको विकासले नेपाली बैंकिङ क्षेत्रलाई थप आधुनिक र सुरक्षित बनाउँदै लगेको छ । यसले समय स्रोतको बचत भएको छ । कुनै समय बैंकमा पैसा झिक्नकै लागि लाइनमा बस्नुपर्ने बाध्यता हटेको छ ।
डिजिटल कारोबारमा सर्वसाधारणको आकर्षण
नेपाल राष्ट्र बैंकको पछिल्लो सार्वजनिक तथ्यांकअनुसार मोवाइल बैंकिङको कारोबार बढ्दो क्रममा रहेको देखाएको हो । चालु आवको पुससम्मको तथ्यांक अनुसार नेपालमा मोबाइल बैंकिङ प्रयोगकर्ताको संख्या २ करोड ६३ लाख ३६ हजार ११७ पुगेको छ । यस्तै इन्टरनेट बैंकिङ प्रयोगकर्ताको संख्या २१ लाख १८ हजार ३८४, डेबिट कार्डको संख्या १ करोड ३३ लाख ६३ हजार १७४, क्रेडिक कार्डको संख्या ३ लाख ६ हजार ६०५ र प्रिपेड कार्डको संख्या २ लाख १९ हजार १६४ पुगेको छ । जुन संख्या सहकारी संस्थाका प्रयोगकर्ताबाहेकको हो ।
पाँच वर्षअगाडि अर्थात् आर्थिक वर्ष ०७७/७८ को तुलनामा नेपालमा बचत खाता, ऋण खाता, मोबाइल बैंकिङ, इन्टरनेट बैंकिङ, डेबिट कार्ड, क्रेडिट कार्ड, प्रिपेड कार्ड लगायतको संख्या ठूलो वृद्धि भएको तथ्यांकले देखाएको छ । यसरी नेपालमा मोवाइल बैंकिङको प्रयोगले पछिल्लो समय निकै तीव्रता दिइ रहेको छ । यसले नेपालको बैंकिङ र वित्तीय क्षेत्रलाई डिजिटल युगतर्फ अग्रसर बनाएको छ ।
विगतको तुलनामा वाणिज्य बैंक मात्र होइन अन्य विकास बैंक र वित्तीय संस्थाहरुले पनि प्रविधिमैत्री सेवा दिइरहेका छन् । कुनै समय थियो, बैंकमा रकम जम्मा गर्न, निकाल्न वा कतै पठाउन लामाबद्ध भएर बस्नुपर्ने । तर, तर अहिले अवस्था फेरिएको छ ।
अब घरबाटै इन्टरनेटमार्फत यस किसिमका बिल भुत्तानी गर्न सम्भव भएको हो । बैंकहरूले प्रदान गर्ने इन्टरनेट बैंकिङ र मोवाइल बैंकिङ सेवाका प्रयोगकर्ताको संख्या दैनिक बढीरहेको छ । खाता खोल्नदेखि रकम एक खाताबाट अर्को खातामा पठाउन इन्टरनेट बैंकिङ र मोवाइल बैंकिङमार्फत सम्भव भएसँगै र विभिन्न किसिमका किनमेल गर्न तथा बिल भुक्तानी पनि घरबाटै गर्न सम्भव भएपछि समय र खर्चको वचतका साथै नगदमा आधारित कारोबारमा पनि कमी आउँदै गएको बैंकरहरु बताउँछन् ।
बैंकका कर्मचारीलाई सहज
डिजिटलाइजेशनले बैंकिङ क्षेत्रमा व्यापक सुधार ल्याएको छ । बैंकका कर्मचारीहरूका लागि यसले धेरै जसो कार्यलाई सजिलो, छिटो र अधिक प्रभावकारी बनाएको छ । बैंकिङ सेवा छरितो बनाउन डिजिटल प्रविधिको प्रयोगले मानव श्रम र समयको बचत मात्र गरेको छैन, कामको गुणस्तर र पारदर्शिता पनि बढाएको छ ।
१. दोहोरिने कामलाई स्वचालित
पहिले बैंकका कर्मचारीले हस्तलिखित वा कागजी प्रक्रियाहरूमा धेरै समय बिताउनुपथ्र्यो। फण्ड ट्रान्सफर, खाताको विवरण अद्यावधिक गर्ने, कर्जा स्वीकृति प्रक्रिया इत्यादि कामहरू डिजिटल प्रणालीमा स्वचालित भएपछि ती काम सजिलै सम्पन्न हुन्छन्।
२. छिटो र प्रभावकारी सेवा
डिजिटल उपकरणहरूको प्रयोगले बैंकका कर्मचारीहरूले ग्राहकको लेनदेन विवरण वा खाता जानकारी सजिलै र छिटो हेर्न सक्छन्। यसले ग्राहकलाई तत्काल सेवा दिने क्षमता बढाउँछ र कर्मचारीहरूको कामको सटीकता सुधार्छ।
३. कागजी प्रक्रियाको अन्त्य
पहिलेको बैंकिङ प्रणालीमा कागजको भरमा धेरै कामहरू हुन्थे। अब डिजिटल डाटाबेसको प्रयोगले कागजी प्रक्रियाहरू हटाएको छ, जसले फाइल व्यवस्थापनको झन्झट र समयको खपत घटाएको छ। डिजिटल फाइलमा डेटा सुरक्षित, पहुँचयोग्य र व्यवस्थापन गर्न सजिलो हुन्छ।
४. डाटा एनालिटिक्स र रिपोर्टिङ सजिलो
डिजिटल प्रणालीको प्रयोगले बैंकका कर्मचारीहरूले ग्राहकको व्यवहार, खाता गतिविधि, र बैंकको वित्तीय प्रदर्शनलाई छिटो विश्लेषण गर्न सक्छन्। यसले नीतिगत निर्णय र कर्जा स्वीकृतिमा सजिलो बनाउँछ।
५. ग्राहक सेवालाई सहज बनाउने
मोबाइल बैंकिङ, ई–वालेट र एटीएम सेवाहरूको विस्तारले बैंकका काउन्टरहरूमा भीड घटाएको छ। यसले ग्राहक सेवामा संलग्न कर्मचारीलाई जटिल र महत्वपूर्ण सेवाहरूमा केन्द्रित हुने समय प्रदान गर्छ।
६. भौतिक कामको दबाब कम
डिजिटल बैंकिङ सेवा उपलब्ध भएपछि ग्राहकहरूलाई साना तथा दोहोरिने कामहरूका लागि बारम्बार बैंक आउनु पर्दैन। ग्राहकहरूले अनलाइनबाटै फण्ड ट्रान्सफर, बिल भुक्तानी, र हिसाब विवरण हेर्न सक्ने भएका कारण बैंकका कर्मचारीको भौतिक दबाब कम भएको छ।
७. कामको पारदर्शिता
डिजिटलाइजेशनले बैंकभित्र भएका सबै लेनदेन तथा कामहरूको डिजिटल रेकर्ड राख्ने वातावरण तयार गरेको छ। यसले बैंकिङ प्रक्रियामा पारदर्शिता र ट्र्याकिङको सुविधा प्रदान गर्दछ, जसले अनियमितता वा त्रुटिको सम्भावना घटाउँछ।
८. रिमोट वर्किङको सुविधा
डिजिटल प्रणालीको विकासले बैंकका केही कामहरू टाढाबाटै गर्न सक्ने वातावरण बनाएको छ। यो विशेष गरी आपत्कालीन परिस्थितिमा वा कार्यालय पुग्न नसक्ने अवस्थाहरूमा उपयोगी हुन्छ।
९. तालिम र सीप विकास
डिजिटल प्लेटफर्महरू प्रयोग गर्दा नयाँ प्रणालीमा तालिम लिने अवसर प्राप्त हुन्छ। यसले बैंकका कर्मचारीलाई आधुनिक बैंकिङ प्रणालीमा काम गर्ने सीप बढाउँछ र उनीहरूको दक्षता पनि सुधार गर्छ।
१०. सुरक्षा र जोखिम व्यवस्थापन
डिजिटल प्रणालीले बैंकिङ काममा साइबर सुरक्षा सुविधा थपेको छ। यसले बैंकका कर्मचारीलाई फर्जी लेनदेन, चोरी र ठगीको जोखिमबाट बच्न सजिलो बनाउँछ। साथै, अनियमित गतिविधि पत्ता लगाउन पनि सजिलो भएको छ।
डिजिटलाइजेशनका चुनौतीहरू
डिजिटलाइजेशनसँगै केही चुनौतीहरू पनि छन्। साइबर सुरक्षासम्बन्धी जोखिम, नयाँ प्रणालीमा तालिमको अभाव, र जटिल सफ्टवेयरहरूको प्रयोग गर्न कठिनाइ हुनु केही प्रमुख समस्या हुन्।
डिजिटलाइजेशनले बैंकका कर्मचारीहरूको कार्य क्षमता र दक्षता सुधार गर्नमा ठूलो योगदान पुर्याएको छ। यसले समय बचत, कामको सटीकता, र ग्राहक सन्तुष्टिलाई बढाएको छ। यदि बैंकहरूले डिजिटल प्रणालीको प्रभावकारी प्रयोग गर्न सके, भने बैंकिङ सेवा अझ छरितो, पारदर्शी र सुरक्षित हुनेछ।
