बैंकिङ खबर / अमेरिकाको न्यूयोर्कस्थित एउटा बैंकको भूमिगत भण्डारमा हजारौँ टन सुन सुरक्षित राखिएको छ। विश्वका विभिन्न देशका सरकार, केन्द्रीय बैंक तथा आधिकारिक अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाले आफ्नो सुन राख्ने यो भण्डार अन्तर्राष्ट्रिय बैंकिङ प्रणालीको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो। तर धेरैलाई अचम्म लाग्न सक्छ—अमेरिकाको बैंकमा राखिएको सबै सुन अमेरिकाकै होइन। त्यहाँ राखिएको सुनको ठूलो हिस्सा अन्य आधिकारिक संस्थाको स्वामित्वमा रहेको छ र बैंकले त्यसको संरक्षकका रूपमा काम गर्छ ।
न्यूयोर्कस्थित फेडरल रिजर्भ बैंक अफ न्यूयोर्कका अनुसार सन् २०२४ को अन्त्यसम्म यसको भूमिगत भण्डारमा करिब ५ लाख ७ हजार सुनका बार थिए। ती बारको कुल तौल ६ हजार ३३१ मेट्रिक टन थियो। बैंकले उक्त भण्डारलाई विश्वकै सबैभन्दा ठूलो ज्ञात मौद्रिक सुन भण्डारका रूपमा वर्णन गरेको छ। यो परिमाण सन् २०२४ को अन्त्यसम्मको आधिकारिक विवरण हो; यसलाई सन् २०२६ को हालको परिमाणका रूपमा बुझ्नु हुँदैन ।
अमेरिकाको बैंकमा किन राखिन्छ विश्वका देशको सुन?
न्यूयोर्क फेडले विदेशी केन्द्रीय बैंक तथा आधिकारिक संस्थाको सुन सुरक्षित राख्ने सेवा सन् १९२४ देखि प्रदान गर्दै आएको छ। दोस्रो विश्वयुद्धका बेला र त्यसपछि विभिन्न देशले आफ्नो सुन सुरक्षित स्थानमा राख्न खोज्दा यस्तो भण्डारण व्यवस्थाको महत्त्व बढेको थियो।
अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्व, राजनीतिक अस्थिरता तथा अन्य जोखिमका बेला सुन सुरक्षित राख्नु केन्द्रीय बैंकका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। न्यूयोर्क विश्वकै प्रमुख वित्तीय केन्द्रमध्ये एक भएकाले त्यहाँ सुन राख्दा अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय कारोबारका लागि सहज पहुँच प्राप्त हुन सक्छ। त्यसैगरी, सुनलाई भौतिक रूपमा एक देशबाट अर्को देशमा सारिरहनुको सट्टा निश्चित अवस्थामा खाताबीच स्वामित्व हस्तान्तरण गरेर कारोबार मिलाउन सकिन्छ।
न्यूयोर्क फेडका अनुसार विदेशी आधिकारिक संस्थाको सुन भण्डारण गर्ने व्यवस्थाका प्रमुख कारणमध्ये भौतिक सुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय कारोबारलाई सहज बनाउन सुनको भण्डारणलाई एकै स्थानमा केन्द्रित गर्नु पनि हुन्। यद्यपि, सबै देशले आफ्नो सुन अमेरिकामै राख्ने गरेका छैनन्। विभिन्न देशले आफ्नो सञ्चितिको केही हिस्सा स्वदेशमा र केही हिस्सा अन्य अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय केन्द्रमा राख्ने गरेका छन्।
सुन अमेरिकाको होइन, सम्बन्धित खातावालाकै सम्पत्ति
न्यूयोर्क फेडको सुन भण्डारबारे सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण तथ्य यसको स्वामित्वसँग सम्बन्धित छ। त्यहाँ राखिएको सम्पूर्ण सुन न्यूयोर्क फेड वा फेडरल रिजर्भ प्रणालीको आफ्नै सम्पत्ति होइन। बैंकले सुनका वास्तविक मालिकका तर्फबाट संरक्षकको भूमिका निर्वाह गर्छ ।
यस भण्डारमा अमेरिकी सरकार, विदेशी सरकार, अन्य केन्द्रीय बैंक तथा आधिकारिक अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाको सुन राखिन्छ। त्यसैले कुनै देशले आफ्नो सुन अमेरिकामा राख्दैमा त्यो सुन अमेरिकाको स्वामित्वमा जाने होइन। सुनको स्वामित्व र त्यसलाई सुरक्षित राख्ने संस्थाको जिम्मेवारी फरक विषय हुन् ।
न्यूयोर्क फेडले सुनका बारलाई छुट्टाछुट्टै नम्बर भएका सुरक्षित कक्षमा राख्ने व्यवस्था गरेको छ। भण्डारमा प्रवेश, सुनको स्थानान्तरण र निकासाजस्ता गतिविधिमा कडा नियन्त्रण अपनाइन्छ। सुन जम्मा गर्दा प्रत्येक बारको तौल, शुद्धता र पहिचानसम्बन्धी विवरण जाँच गरी अभिलेख राखिन्छ। निकासा गर्दा सम्बन्धित खातावालाले जम्मा गरेको त्यही बार फिर्ता गर्ने व्यवस्था रहेको बैंकले जनाएको छ।
केन्द्रीय बैंकका लागि सुन किन महत्त्वपूर्ण छ ?
सुन केन्द्रीय बैंकका लागि विदेशी मुद्रा सञ्चितिसँगै राखिने महत्त्वपूर्ण आरक्षित सम्पत्ति हो। आर्थिक अनिश्चितता, अन्तर्राष्ट्रिय तनाव तथा वित्तीय जोखिमका बेला सुनले सञ्चितिको विविधीकरण र दीर्घकालीन मूल्य संरक्षणमा भूमिका खेल्न सक्छ। त्यसैले विश्वका विभिन्न केन्द्रीय बैंकले आफ्नो सञ्चितिमा सुनको हिस्सा कायम राख्ने गरेका छन्।
वर्ल्ड गोल्ड काउन्सिलका अनुसार केन्द्रीय बैंकले सुनलाई सुरक्षा, तरलता र प्रतिफलजस्ता सञ्चिति व्यवस्थापनका उद्देश्यसँग जोडेर हेर्ने गर्छन्। तर सुनको मूल्यमा उतारचढाव हुन सक्ने भएकाले यसको मूल्य सधैँ स्थिर रहन्छ भन्ने हुँदैन। त्यसैले सुनको मात्रा र भण्डारण स्थान निर्धारण गर्दा केन्द्रीय बैंकले आफ्ना आर्थिक आवश्यकता, जोखिम र सञ्चिति व्यवस्थापन रणनीतिलाई ध्यान दिन्छन्। सुन कहाँ राख्ने भन्ने निर्णय पनि यसै रणनीतिको हिस्सा हो। भण्डारणको सुरक्षा, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पहुँच, आवश्यक पर्दा सुन परिचालन गर्न सकिने अवस्था र सम्भावित राजनीतिक जोखिमलाई ध्यानमा राखेर केन्द्रीय बैंकले स्थान छनोट गर्न सक्छन्।
सुनको भण्डारको सुरक्षा कति कडा छ ?
न्यूयोर्क फेडको सुन भण्डार बैंकको मुख्य भवनको भूमिगत भागमा अवस्थित छ। बैंकका अनुसार भण्डार सडकको सतहभन्दा करिब ८० फिट तल र समुद्री सतहभन्दा ५० फिट तल रहेको छ। यसको संरचना म्यानह्याटन टापुको चट्टानी आधारमा टिकाइएको छ, जसले सुनको अत्यधिक भार धान्न सहयोग गर्छ।
भण्डारको प्रवेशद्वार करिब ९० टन तौलको स्टिलको बेलनाकार ढोकाबाट सुरक्षित गरिएको छ। सुनका बार राखिएका कक्षमा तीनवटा ताल्चाको व्यवस्था छ। सुन सार्ने वा कुनै कक्ष खोल्ने कार्यमा बैंकको भल्ट कर्मचारी र आन्तरिक लेखापरीक्षण कर्मचारीसमेत संलग्न हुने नियन्त्रण प्रणाली अपनाइएको छ। यस्तो सुरक्षा संरचनाले सुनको भौतिक संरक्षणसँगै त्यसको अभिलेख, पहिचान र स्वामित्वको विश्वसनीयता कायम राख्न मद्दत गर्छ।
सबै देशले सुन अमेरिकामै राख्छन् भन्ने होइन
विश्वका सबै देशले आफ्नो सुन न्यूयोर्कमा राख्ने गरेका छैनन्। कतिपय देशले सुन आफ्नै केन्द्रीय बैंक वा राष्ट्रिय भण्डारमा राख्छन् भने केहीले लन्डनलगायत अन्य अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय केन्द्र प्रयोग गर्छन्। भण्डारण स्थान छनोट गर्दा सुरक्षा, कारोबारको सहजता, तरलता र भूराजनीतिक जोखिमजस्ता विषय महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।
पछिल्ला वर्षमा केही केन्द्रीय बैंकले विदेशमा रहेको सुन स्वदेश फर्काउने वा भण्डारण स्थान परिवर्तन गर्ने निर्णय पनि गरेका छन्। यस्तो निर्णयले सुनको स्वामित्व परिवर्तन भएको अर्थ दिँदैन; यसले सुन कहाँ राख्ने भन्ने व्यवस्थापन रणनीति परिवर्तन भएको देखाउँछ।
अन्तर्राष्ट्रिय बैंकिङमा विश्वासको महत्त्व
अमेरिकाको न्यूयोर्क फेडमा विश्वका विभिन्न देशको सुन राखिनुको मुख्य उद्देश्य सुरक्षित भण्डारण र अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय कारोबारमा सहज पहुँच प्राप्त गर्नु हो। दशकौँदेखि सञ्चालनमा रहेको यो व्यवस्थाले केन्द्रीय बैंक तथा आधिकारिक संस्थाको सञ्चिति व्यवस्थापनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ।
यसले अन्तर्राष्ट्रिय बैंकिङमा सुनको भूमिका केवल बहुमूल्य धातुका रूपमा सीमित नभई आर्थिक सुरक्षा, सञ्चिति व्यवस्थापन र वित्तीय विश्वाससँग पनि जोडिएको देखाउँछ। त्यसैले न्यूयोर्क फेडको भूमिगत सुन भण्डार केवल सुन राख्ने ठाउँ मात्र होइन, विश्वव्यापी वित्तीय प्रणालीमा आधिकारिक संस्थाबीचको आर्थिक सम्बन्ध बुझ्ने एउटा महत्त्वपूर्ण उदाहरण पनि हो।
