बैंकिङ खबर / दसैँमा टीका, जमरा र आशीर्वादसँगै प्राप्त हुने दक्षिणा बालबालिका तथा युवाका लागि अतिरिक्त आम्दानीको स्रोत बन्ने गर्छ। कतिपयले यस्तो रकम मन लागेको वस्तु किन्न खर्च गर्छन् भने कतिपयले मनोरञ्जनका नाममा तास, कौडा तथा अन्य जुवाजन्य गतिविधिमा लगाउने जोखिम पनि रहन्छ। तर चाडपर्वमा प्राप्त हुने सानो रकमलाई पनि योजनाबद्ध रूपमा बचत गर्न सके भविष्यका लागि उपयोगी आर्थिक आधार तयार गर्न सकिन्छ।
दसैँलाई पारिवारिक भेटघाट, खुसीयाली र आपसी सद्भावको पर्वका रूपमा मनाइन्छ। यही अवसरमा प्राप्त हुने दक्षिणालाई क्षणिक मनोरञ्जन वा जोखिमपूर्ण गतिविधिमा खर्च गर्नुभन्दा बचत गर्ने बानी विकास गर्नु आर्थिक दृष्टिले बढी उपयोगी हुन्छ। रकम सानो भए पनि नियमित बचतको अभ्यासले भविष्यमा आवश्यक पर्ने खर्च व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
दक्षिणाबाटै बचत गर्ने बानीको सुरुवात
बचत गर्न ठूलो आम्दानी नै हुनुपर्छ भन्ने छैन। दसैँमा प्राप्त भएको दक्षिणामध्ये निश्चित हिस्सा छुट्याएर राख्नु पनि वित्तीय अनुशासनको सुरुवात हुन सक्छ। उदाहरणका लागि, दक्षिणाबापत प्राप्त भएको एक हजार रुपैयाँमध्ये पाँच सय रुपैयाँ बचत गर्ने र बाँकी रकम आवश्यकताअनुसार खर्च गर्ने योजना बनाउन सकिन्छ। यसरी रकम छुट्याउँदा खर्च र बचतबीच सन्तुलन कायम गर्न सहज हुन्छ।
नेपाल राष्ट्र बैंकले आफ्नो वित्तीय साक्षरतासम्बन्धी सामग्रीमार्फत फजुल खर्च नियन्त्रण गर्न, बचत गर्ने बानी बसाल्न तथा वित्तीय कारोबारबारे सचेत हुन जोड दिँदै आएको छ। चाडपर्वमा प्राप्त हुने रकमको व्यवस्थापन गर्दा पनि यही अभ्यास उपयोगी हुन सक्छ। विशेषगरी बालबालिका तथा किशोरकिशोरीलाई सानै उमेरदेखि आम्दानी, खर्च र बचतबीचको सम्बन्ध बुझाउन सके उनीहरूमा जिम्मेवार आर्थिक व्यवहार विकास गर्न मद्दत पुग्छ।
मनोरञ्जनका नाममा जुवातास खेल्दा आर्थिक जोखिम
दसैँका बेला साथीभाइ तथा आफन्तबीच भेटघाट र मनोरञ्जनका कार्यक्रम बढ्छन्। तर मनोरञ्जनका नाममा रकम हारजित हुने गरी तास, कौडा वा अन्य जुवाजन्य गतिविधिमा संलग्न हुँदा प्राप्त भएको दक्षिणा मात्र नभई व्यक्तिगत बचतसमेत गुम्न सक्छ। जित्ने आशामा थप रकम लगाउने प्रवृत्तिले अनावश्यक आर्थिक क्षति निम्त्याउन सक्छ। कतिपय अवस्थामा यस्तो व्यवहारले पारिवारिक विवाद र आर्थिक तनावसमेत बढाउन सक्छ।
नेपाल प्रहरीका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८०/८१ को साउनदेखि फागुनसम्म आठ महिनाको अवधिमा जुवातासमा संलग्न एक हजार ८१७ जना पक्राउ परेका थिए। सो अवधिमा उनीहरूबाट दुई करोड ६३ लाख ४५ हजार ४१७ रुपैयाँ बरामद गरिएको प्रहरीले जनाएको थियो। यो तथ्यांक पुरानो अवधिको भए पनि जुवाताससँग जोडिएको आर्थिक तथा कानुनी जोखिमलाई बुझ्न सान्दर्भिक छ।
जुवातासमा संलग्न भए कानुनी कारबाही हुन सक्छ
मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ को दफा १२५ ले जुवा खेल्न वा खेलाउन निषेध गरेको छ। उक्त व्यवस्थाअनुसार पहिलो पटक जुवा खेल्ने वा खेलाउनेलाई तीन महिनासम्म कैद वा ३० हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना हुन सक्छ। दोस्रो पटकदेखि एक वर्षसम्म कैद र ५० हजार रुपैयाँसम्म जरिवानाको व्यवस्था छ। त्यसपछिका कसुरमा थप सजाय हुन सक्ने तथा जुवा खेल्न प्रयोग भएका साधन र जुवाबाट प्राप्त सम्पत्ति जफत हुन सक्ने कानुनी व्यवस्था पनि छ। त्यसैले दक्षिणा वा व्यक्तिगत रकमलाई जुवातासमा लगाउनु आर्थिक रूपमा जोखिमपूर्ण मात्र नभई कानुनी समस्याको कारणसमेत बन्न सक्छ। चाडपर्वको रमाइलो कायम राख्न रकमको हारजितमा आधारित गतिविधिभन्दा परिवारसँग समय बिताउने, खेलकुदमा सहभागी हुने वा अन्य सुरक्षित मनोरञ्जनका उपाय रोज्नु उपयुक्त हुन्छ।
बचतलाई भविष्यको लक्ष्यसँग जोड्नुस्
दसैँमा प्राप्त रकमलाई छुट्टै खाम, बचत बाकस वा बैंक खातामा राखेर त्यसको उद्देश्य निर्धारण गर्न सकिन्छ। विद्यार्थीले किताब, शैक्षिक सामग्री वा भविष्यमा आवश्यक पर्ने खर्चका लागि रकम जम्मा गर्न सक्छन्। बालबालिकाका अभिभावकले उनीहरूलाई बचतको महत्त्व बुझाउँदै खर्चको प्राथमिकता छुट्याउन सिकाउन सक्छन्। त्यस्तै, चाडपर्वमा अनावश्यक खर्च बढ्न नदिन पहिल्यै बजेट बनाउनु, आवश्यक र इच्छाअनुसार गरिने खर्च छुट्याउनु तथा हातमा आएको सबै रकम तत्काल खर्च नगर्ने बानी विकास गर्नु पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। नियमित आम्दानी नभएका बालबालिका तथा विद्यार्थीका लागि दक्षिणाजस्तो अवसरबाट सुरु गरिएको बचत अभ्यास भविष्यमा आर्थिक निर्णय लिन उपयोगी हुन सक्छ ।
दसैँको वास्तविक खुसी खर्चको मात्रा वा रकम हारजितमा निर्भर हुँदैन। परिवारसँगको आत्मीयता, आपसी सद्भाव र जिम्मेवार व्यवहार नै चाडपर्वका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्। त्यसैले दसैँमा प्राप्त हुने दक्षिणालाई क्षणिक आकर्षणमा खर्च गर्नुको सट्टा भविष्यका लागि सुरक्षित राख्ने बानी बसाल्नु आवश्यक छ। सानो रकमबाट सुरु भएको बचतले दीर्घकालीन रूपमा आर्थिक अनुशासन विकास गर्न र आवश्यकताका बेला आर्थिक सहारा जुटाउन मद्दत गर्न सक्छ ।
